Βόρεια του Μπέλφαστ, ο λόφος Κέιβ Χιλ φέρνει στον νου το πρόσωπο ενός κοιμισμένου γίγαντα. Λέγεται ότι ενέπνευσε στον Τζόναθαν Σουίφτ (1667-1745) τον χαρακτήρα του Γκιούλιβερ. Το προφίλ του κολοσσού είναι ορατό από το Waterworks, ένα πάρκο-βιότοπο όπου, κατά τη διάρκεια των «Ταραχών» (The Troubles, 1968-1998), μόνο κύκνοι και πουλιά διασκέδαζαν. «Ήταν πολύ επικίνδυνο», λέει ο Τζον Φινούκεν, βουλευτής του Σιν Φέιν στο Βόρειο Μπέλφαστ. «Κινδύνευες να σε σκοτώσουν. Πλέον όμως πολλοί περιπατητές και δρομείς διασχίζουν το Waterworks, τόσο Καθολικοί όσο και Προτεστάντες.»
Το βράδυ της 12ης Φεβρουαρίου 1989, η οικογένεια Φινούκεν βρισκόταν στο τραπέζι του σπιτιού τους κοντά στο Waterworks, όταν μια παραστρατιωτική ομάδα Λογιαλιστών (Loyalists, πιστοί στο βρετανικό Στέμμα) εισέβαλε σπάζοντας την εξώπορτα. Γέμισαν με σφαίρες τον Πάτρικ Φινούκεν, δικηγόρο μελών του Ιρλανδικού Δημοκρατικού Στρατού (IRA), μπροστά στα μάτια της συζύγου του και των τριών παιδιών τους, μεταξύ των οποίων και ο Τζον, 8 ετών τότε. Μια έρευνα κατέληξε το 2003 στο συμπέρασμα ότι υπήρξε σύμπραξη μεταξύ των δραστών και ορισμένων τμημάτων της Βασιλικής Αστυνομίας του Όλστερ (RUC) –η οποία έχει πλέον αντικατασταθεί από την Αστυνομική Υπηρεσία της Βόρειας Ιρλανδίας (PSNI) (1). Αφού πρώτα ο Βρετανός πρωθυπουργός Ντέιβιντ Κάμερον ζήτησε συγγνώμη από την οικογένεια Φινούκεν το 2012, «τον Σεπτέμβριο του 2024, ο υπουργός για τη Βόρεια Ιρλανδία ανακοίνωσε ότι ανοίγει μια έρευνα», διευκρινίζει ο Τζον Φινούκεν. «Αυτή η σύμπραξη στην πραγματικότητα είχε οικοδομηθεί ως σύστημα, προκειμένου να εξοντώνονται άνθρωποι σαν τον πατέρα μου.» Μια άλλη δικηγόρος, η Ρόζμαρι Νέλσον, δολοφονήθηκε το 1999. Υπεράσπιζε κατοίκους της οδού Γκαρβάχι στο Πόρταντάουν που αντιτίθεντο στις πορείες των Οραγγιστών (2) στη γειτονιά τους.
Ο Τζον Φινούκεν έγινε δικηγόρος, όπως και ο πατέρας του, προτού ασχοληθεί με την πολιτική. Το Βόρειο Μπέλφαστ, η εκλογική περιφέρειά του, συγκεντρώνει μερικές από τις γειτονιές που έχουν πληγωθεί περισσότερο από τις «Ταραχές», ιδίως το Νιου Λοτζ και το Αρντκάυν. Σχεδόν τριάντα χρόνια μετά τη συμφωνία ειρήνης της «Μεγάλης Παρασκευής», φράχτες εξακολουθούν να χωρίζουν τις καθολικές από τις προτεσταντικές περιοχές, τεμαχίζοντας στα δύο ακόμη και το δημόσιο πάρκο Αλεξάντρα Παρκ. Ο Γκλεν Πάτερσον, συγγραφέας από το Μπέλφαστ, «γεννημένος Προτεστάντης, αντιμοναρχικός, παντρεμένος με μια Ιρλανδή από το Κορκ», εκφράζει την πικρία του. «Αυτά τα τείχη χρονολογούνται ως επί το πλείστον από το 1969. Είναι ήδη 56 ετών. Δύο φορές μεγαλύτερα σε ηλικία από το Τείχος του Βερολίνου όταν γκρεμίστηκε το 1989.» Και από τις δύο πλευρές αυτών των «τειχών ειρήνης» («peace walls»), οι κάτοικοι δικαιολογούν τη διατήρησή τους, δίνοντας σχεδόν κατά λέξη τις ίδιες απαντήσεις («είναι καλύτερα για όλους», «είναι πιο ασφαλές»).
Στο Δυτικό Μπέλφαστ, ένας ψηλός φράχτης χωρίζει τις συνοικίες της Φολς Ρόουντ (ρεπουμπλικανική (3)) και της Σάνκιλ Ρόουντ (λογιαλιστική). Αν και υπάρχουν πόρτες που επιτρέπουν τη διέλευση από τον έναν τομέα στον άλλον, η αστυνομία τις κλείνει τη νύχτα. Τοιχογραφίες καλύπτουν τις πλευρές ορισμένων σπιτιών, από τη μία μεριά προς δόξα του IRA και του Ιρλανδικού Εθνικού Απελευθερωτικού Στρατού (INLA), από την άλλη προς δόξα της Εθελοντικής Δύναμης του Όλστερ (UVF) και της Ένωσης Άμυνας του Όλστερ (UDA). Αυτές οι τοιχογραφίες –αλλά και αναρίθμητα αυτοκόλλητα και γκράφιτι– απεικονίζουν δύο αντίπαλες φαντασιακές αναπαραστάσεις: στην πλευρά της Φολς Ρόουντ, φόρος τιμής στον Νέλσον Μαντέλα, υποστήριξη στους Κούρδους και τους Παλαιστίνιους, αντιρατσιστικά συνθήματα. Στην πλευρά της Σάνκιλ Ρόουντ, πορτρέτα των Ουίνδσορ, φόρος τιμής στον βρετανικό στρατό, υποστήριξη στο Ισραήλ (συμπεριλαμβανομένου του Μπενιαμίν Νετανιάχου), ξενοφοβικά αυτοκόλλητα. Και οι δύο κοινότητες εξυμνούν την ιστορία τους: τη Μάχη του Μπόυν (1690) για τους πιστούς στο βρετανικό Στέμμα, την εξέγερση του Πάσχα στο Δουβλίνο το 1916 για το Σιν Φέιν. Η κάθε πλευρά τιμά τους μάρτυρές της μέσω μνημείων, μικρών μουσείων και ιδιωτικών εκθέσεων. Και η κάθε πλευρά αποσιωπά τις αγριότητες που διαπράχθηκαν στο όνομά της. «Η ειρηνευτική συμφωνία μπορεί να ερμηνευτεί και από τα δύο στρατόπεδα ως νίκη», παρατηρεί ο Γκλεν Πάττερσον. «Αυτό επέτρεψε στο καθένα να αισθάνεται άνετα μέσα στον θύλακά του, χωρίς να αμφισβητήσει τον εαυτό του. Αυτές οι μεροληπτικές ερμηνείες έχουν μετατραπεί σε αλήθειες για τις νεότερες γενιές.»
Ωστόσο, ορισμένες λεπτομέρειες υποδηλώνουν μια ύφεση: στη Σάνκιλ Ρόουντ, το λογιαλιστικό παμπ The Rex Bar διαθέτει πλέον τραπεζοκαθίσματα έξω –κάτι αδιανόητο κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου, καθώς τα μπαρ που φανέρωναν την εγγύτητά τους με τους παραστρατιωτικούς αποτελούσαν τότε στόχο για τους εχθρούς τους. Η ίδια μεταμόρφωση και στο The Felons Club, στη Φολς Ρόουντ: το δημοκρατικό παμπ, κάποτε ένα πραγματικό οχυρό καταφύγιο, επίσης απέκτησε τραπεζοκαθίσματα έξω, ανοιχτά στον δρόμο. «Ο καθένας έχει συνειδητοποιήσει ότι μια επιστροφή στη βία δεν θα προσφέρει τίποτα», συνοψίζει ο Ντάνκαν Μόροου, καθηγητής πολιτικών επιστημών στο Πανεπιστήμιο του Όλστερ. Αν και τη δεκαετία του 2000 η χώρα εξακολουθούσε τακτικά να θρηνεί θύματα δολοφονιών με θρησκευτικό-κοινοτικό κίνητρο, «η βία έχει μειωθεί σημαντικά», επιβεβαιώνει ο Τζον Νέιγκλ, λέκτορας κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο Queen’s του Μπέλφαστ (QUB). «Οι υποστηρικτές της βίας, και από τις δύο πλευρές, δεν βρίσκονται πλέον στο επίκεντρο» ενός πολιτικού παιχνιδιού όπου κυριαρχούν το Σιν Φέιν και το Ενωτικό Δημοκρατικό Κόμμα (το υπερσυντηρητικό DUP, που ιδρύθηκε το 1971 από τον αιδεσιμότατο Ίαν Πέισλυ). Από το 2007 –και παρά τις παρατεταμένες διακοπές– τα δύο κόμματα μοιράζονται την εξουσία στο κάστρο Στόρμοντ, έδρα της τοπικής κυβέρνησης: πρωθυπουργός της Βόρειας Ιρλανδίας από τον Φεβρουάριο του 2024 είναι η Μισέλ Ο’Νιλ, κόρη μέλους του IRA. Αναπληρώτρια πρωθυπουργός είναι η Έμμα Λιτλ Πενγκέλι (DUP), κόρη παλαιού μέλους της UDA.
Πτωτική τάση για τον προτεσταντικό πληθυσμό
Οι λαϊκές γειτονιές δεν διασχίζονται πλέον από τεθωρακισμένα, αλλά από τουρίστες που έρχονται να φωτογραφίσουν τις τοιχογραφίες. Οι ξεναγοί –μερικές φορές πρώην παραστρατιωτικοί– παρουσιάζουν στους επισκέπτες την δική τους οπτική για τη σύγκρουση. «Μοιραζόμαστε το ίδιο παρελθόν, αλλά όχι την ίδια μνήμη», συνοψίζει η Κάρεν Λόγκαν, επιμελήτρια της έκθεσης «The Troubles and Beyond». Αυτή η μόνιμη έκθεση, που εγκαινιάστηκε το 2018 στο δημόσιο Μουσείο του Όλστερ, προσπαθεί να παρουσιάσει μια ιστορία του εμφυλίου πολέμου που να ικανοποιεί όλες τις πλευρές. Οι Βορειοϊρλανδοί καλούνται να καταθέσουν τις μαρτυρίες τους και να εμπιστευτούν τα κειμήλιά τους: έτσι, πίσω από ένα τζάμι, ένα ντέφι των Δημοκρατικών με την εικόνα του φυλακισμένου αγωνιστή Μπόμπι Σαντς (1954-1981), νεκρού μετά από μια μακρά απεργία πείνας, βρίσκεται κάτω από μια αφίσα της Ένωσης που παραθέτει λόγια της Μάργκαρετ Θάτσερ.
Η Βόρεια Ιρλανδία, αν και με πρώτη ματιά μοιάζει παγωμένη στο «ταραχώδες» παρελθόν της, εντούτοις βιώνει κάποιες ανατροπές. Έτσι, στις βουλευτικές εκλογές του 2019, ο Τζον Φινούκεν, υποψήφιος του Σιν Φέιν, απέσπασε την εκλογική περιφέρεια του Βόρειου Μπέλφαστ από τον Νάιτζελ Ντοντς, αντιπρόεδρο του DUP. Η νίκη ενός Ιρλανδού ρεπουμπλικανού σε αυτό το προπύργιο των Ενωτικών αποδεικνύει ότι η απόσπαση της Βόρειας Ιρλανδίας το 1921 από την υπόλοιπη νήσο, με σκοπό να διασφαλιστεί η κυριαρχία της φιλοβρετανικής προτεσταντικής μειονότητας, δεν είναι πλέον εγγυημένη. Στις εκλογές του 2024, ο Φινούκεν επανεξελέγη με 43,7% των ψήφων, έναντι 29,8% για τον υποψήφιο του DUP.
Η ήττα του DUP στο Βόρειο Μπέλφαστ έχει βεβαίως σχέση με την πτωτική τάση του προτεσταντικού πληθυσμού στη συγκεκριμένη εκλογική περιφέρεια, που είχε ήδη παρατηρηθεί από την απογραφή του 2011 (4). Ο πληθυσμός που έχει εγκατασταθεί πρόσφατα στο Μπέλφαστ –αποτελούμενος κυρίως από Βρετανούς με καταγωγή από την Ινδία, τη Νιγηρία κ.λπ.– δεν έζησε τη σύγκρουση. Μπορεί είτε να προσελκύεται από το αριστερό πρόγραμμα του ιρλανδικού δημοκρατικού κόμματος είτε να απωθείται από τον συντηρητισμό του DUP. Τέλος, ο Ντοντς, ένας από τους αρχιτέκτονες του Brexit, υπέφερε εκλογικά από τη δυσαρέσκεια που προκάλεσε η έξοδος από την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Στο δημοψήφισμα της 23ης Ιουνίου 2016, οι ψηφοφόροι της Βόρειας Ιρλανδίας ψήφισαν κατά 56% κατά του Brexit, σε αντίθεση με τη γραμμή των περισσότερων ενωτικών κομμάτων. «Οι Ενωτικοί έχουν μακρά παράδοση αντίθεσης προς τις Βρυξέλλες», εξηγεί ο Τζον Νέιγκλ. «Πολλοί αντιλαμβάνονται την Ευρώπη ως ευνοϊκά διακείμενη προς το Δουβλίνο και την επανένωση της Ιρλανδίας. Για αυτούς, αποδυνάμωνε τον δεσμό τους με τη Μεγάλη Βρετανία.» «Οι Ενωτικοί υπέρ του Brexit νοσταλγούν τη Βρετανική Αυτοκρατορία», υπογραμμίζει από την πλευρά του ο Ρίτσαρντ Ίνγκλις, καθηγητής πολιτικής επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Queen’s. «Ήθελαν ισχυρά σύνορα, την εθνική κυριαρχία, ώστε τίποτε να μην αποφασίζεται στις Βρυξέλλες. Μερικοί ψήφισαν υπέρ του Brexit μόνο και μόνο επειδή το Σιν Φέιν έκανε έντονη εκστρατεία εναντίον του! Δεν είχαν ιδέα για τις επιπτώσεις μιας εξόδου για τη Βόρεια Ιρλανδία.»
Σαν το παιδί εν μέσω του διαζυγίου
«Στη Μεγάλη Βρετανία, η δημόσια συζήτηση επικεντρώθηκε κυρίως στο μεταναστευτικό», εξηγεί ο Τζον Νέιγκλ. «Οι Άγγλοι δεν σκέφτηκαν ποτέ τις συνέπειες που θα είχε το Brexit για τη Βόρεια Ιρλανδία.» Την επομένη του δημοψηφίσματος, το Λονδίνο βρέθηκε αντιμέτωπο με το ερώτημα της τελωνειακής μεθορίου ανάμεσα στο Ηνωμένο Βασίλειο και τη Δημοκρατία της Ιρλανδίας. Η επαναφορά ενός φυσικού συνόρου ανάμεσα στα δύο τμήματα του νησιού ήταν αδιανόητη: στα χρόνια των Ταραχών, τα σύνορα είχαν μετατραπεί σε πεδίο αιματηρών συγκρούσεων ανάμεσα στον βρετανικό στρατό και τον IRA. Η κατάργησή τους αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα της ειρηνευτικής διαδικασίας.
Έτσι, το Πρωτόκολλο για τη Βόρεια Ιρλανδία (Northern Ireland Protocol – NIP), που υπεγράφη από το Λονδίνο και τις Βρυξέλλες στις 24 Ιανουαρίου 2020, διατηρεί τη Βόρεια Ιρλανδία εντός της ενιαίας ευρωπαϊκής αγοράς και προβλέπει τη διενέργεια ελέγχων στα εμπορεύματα που καταφθάνουν από τη Μεγάλη Βρετανία στα λιμάνια του βόρειου τμήματος του νησιού. «Οι Ενωτικοί δεν πήραν το Brexit που επιθυμούσαν», παρατηρεί ο Ρίτσαρντ Ίνγκλις. «Αντίθετα, το Brexit απομακρύνει τη Βόρεια Ιρλανδία από το υπόλοιπο Ηνωμένο Βασίλειο. Για τον ενωτισμό, αυτή είναι μια πολύ πικρή εξέλιξη.» Κατά την εφαρμογή του Πρωτοκόλλου το 2021, το προσωπικό των τελωνείων στα λιμάνια του Μπέλφαστ και του Λαρν δέχθηκε απειλές κατά της ζωής του (5).
Αυτή η θαλάσσια συνοριακή γραμμή περιπλέκει τις εμπορικές συναλλαγές μεταξύ Μεγάλης Βρετανίας και Βόρειας Ιρλανδίας. «Το Brexit είναι ένα πικρό διαζύγιο και η Βόρεια Ιρλανδία είναι το παιδί στη μέση», ξεσπά ο Ρότζερ Πόλλεν, επικεφαλής του βορειοϊρλανδικού παραρτήματος της Βρετανικής Ομοσπονδίας Μικρών Επιχειρήσεων (FSB). «Το δημοψήφισμα έγινε το 2016. Και εξακολουθεί να βαραίνει το ίδιο. Πρέπει να διαχειριστούμε τις συνέπειές του για τα μέλη μας.» Το Brexit προκάλεσε αρχικά ελλείψεις: «Τα fish and chips είχαν έλλειψη σε πατάτες. Οι ντόπιες ποικιλίες είναι πολύ αλευρώδεις. Φανταστείτε τι σημαίνει εδώ, συμβολικά, μια έλλειψη σε πατάτες…», αναστενάζει ο κύριος Πόλλεν, κάνοντας αναφορά στη Μεγάλη Πείνα της Ιρλανδίας (1846-1851). «Σχεδόν τα πάντα έγιναν πρόβλημα. Και όταν λυνόταν ένα πρόβλημα, προέκυπτε ένα άλλο.» Για να ελαφρύνουν τις διατυπώσεις, Λονδίνο και Βρυξέλλες υιοθέτησαν το «πλαίσιο του Ουίνδσορ» στις 27 Φεβρουαρίου 2023. Από τότε, μια ετικέτα «Not for EU» («Όχι για την ΕΕ») τοποθετείται στα προϊόντα της Μεγάλης Βρετανίας που πωλούνται στη Βόρεια Ιρλανδία και απαγορεύεται η εξαγωγή τους στη Δημοκρατία της Ιρλανδίας.
Όμως, «η κατάσταση έχει ξεφύγει. Το ένα τρίτο των επιχειρήσεων από τη Μεγάλη Βρετανία που ερωτήθηκαν σταμάτησαν να εμπορεύονται με τη Βόρεια Ιρλανδία! Πολύ ακριβό, πολύ περίπλοκο για μια πολύ μικρή αγορά», αναφέρει ο Ρότζερ Πόλλεν, υπενθυμίζοντας ότι η χώρα έχει μόλις 1,9 εκατομμύρια κατοίκους. Πρόσθετο κόστος και καθυστερήσεις, διοικητική επιβάρυνση, ελλείψεις, αναδιοργάνωση των εφοδιαστικών αλυσίδων… Για έναν Άγγλο εξαγωγέα, θα ήταν πλέον «πιο απλό να διαθέτει τα προϊόντα του στην Αυστραλία παρά στο Μπέλφαστ». Βορειοϊρλανδικές επιχειρήσεις χάνουν Άγγλους προμηθευτές «με τους οποίους συνεργάζονταν για τρεις δεκαετίες».
Ωστόσο, το Brexit υπερψηφίστηκε από τους Ενωτικούς. Η Κέιτ Χέιγουορντ, καθηγήτρια πολιτικής κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο Queen’s, υπενθυμίζει ότι «“Leave” [έξοδο από την Ένωση] ψήφισαν τα τρία τέταρτα των ψηφοφόρων του DUP, το 90% εκείνων του TUV [Παραδοσιακή Ενωτική Φωνή, ακροδεξιά] και το 57% εκείνων του UUP [Ενωτικό Κόμμα του Όλστερ, Δεξιά –το μόνο Ενωτικό κόμμα που αντιτάχθηκε στο Brexit]». Αντίθετα, περίπου το 80% των ψηφοφόρων του Σιν Φέιν, του Σοσιαλδημοκρατικού και Εργατικού Κόμματος (SDLP) και του Κόμματος Συμμαχίας (ANPI) ψήφισαν «Remain» (παραμονή). «Οι Ενωτικοί ποτέ δεν θα μπορούσαν να φανταστούν ότι η Βόρεια Ιρλανδία θα παρέμενε στην ευρωπαϊκή τελωνειακή ένωση», εξηγεί η Κέιτ Χέιγουορντ. «Αισθάνονται προδομένοι από το Λονδίνο. Ορισμένοι ανάμεσά τους φαντάζονται ότι το Δουβλίνο χειραγωγεί τις Βρυξέλλες ώστε να προκαλέσει αυτές τις αρνητικές συνέπειες και να τερματίσει τη διχοτόμηση του νησιού.»
Ο Ρόμπερτ (6), 45 ετών, οδηγός ταξί από τη Σάνκιλ Ρόουντ, εξηγεί γιατί ψήφισε «Leave» το 2016: «Η οικονομία δεν έχει σημασία. Πρέπει να προστατεύσουμε την κουλτούρα και την ταυτότητά μας. Το Brexit θα έπρεπε να είχε σταματήσει τη μετανάστευση, αλλά εξακολουθούν να φτάνουν όλο και περισσότερα πλοία! Οι μετανάστες κλείνουν ραντεβού με τον γιατρό σε μία μέρα. Εγώ χρειάζομαι έναν μήνα. Τα πάντα τούς τα πληρώνει το κράτος». Η Βόρεια Ιρλανδία βιώνει έντονες εισροές μεταναστευτικού πληθυσμού και Βρετανών πολιτών μεταναστευτικής προέλευσης. Ωστόσο, ο βορειοϊρλανδικός λογιαλισμός βασίζεται όχι μόνο στην ένωση της περιοχής με τη Μεγάλη Βρετανία, αλλά και στην υποταγή της καθολικής μειονότητας (μέσω των διακρίσεων στην εργασία, τη στέγαση και την ψήφο κατά τη διάρκεια του λεγόμενου «καθεστώτος του Στόρμοντ», μεταξύ 1921 και 1972, καθώς και με τις πορείες Οραγγιστών ακόμα και σήμερα). Αν και μερικές φορές το αρνούνται –υπενθυμίζοντας, για παράδειγμα, την ύπαρξη μιας στοάς του Τάγματος της Οράγγης στην Γκάνα– οι λογιαλιστές τοποθετούνται στην άκρα Δεξιά.
Στο Μπαλιμίνα, μια πόλη τριάντα χιλιάδων κατοίκων σε απόσταση μίας ώρας από το Μπέλφαστ, ξέσπασαν ξενοφοβικές ταραχές τον Ιούνιο του 2025, προκαλώντας την καταστροφή δεκάδων κατοικιών και την εγκατάλειψή τους από τους ενοίκους τους, Ρουμάνους στην πλειοψηφία τους. Η συνοικία Κλόναβον Τέρρας παραμένει γεμάτη από κατεστραμμένα σπίτια, μερικά ανάμεσά τους απανθρακωμένα. Πολλοί γείτονες έχουν τοποθετήσει στα παράθυρα τη βρετανική σημαία (Union Jack), τη σημαία του Όλστερ με το κόκκινο χέρι ή μια αφίσα «Locals live here» («Εδώ ζουν ντόπιοι»), προφανώς για να γλιτώσουν από τους βανδάλους. Οι περαστικοί που πλησιάζουμε αρνούνται να απαντήσουν σε ερωτήσεις. Μια νεαρή σερβιτόρα, η Αν, ψιθυρίζει μονάχα: «Μετανάστες επιτέθηκαν σε ένα κορίτσι, οπότε υπήρξαν αντίποινα». Η σύλληψη δύο Ρουμάνων εφήβων για σεξουαλική επίθεση φάνηκε ότι πυροδότησε τα επεισόδια. Στη συνέχεια όμως, οι λογιαλιστές παραστρατιωτικοί υπερκεράστηκαν από τη σφοδρότητα των ταραχοποιών που ήρθαν από όλη τη Βόρεια Ιρλανδία, ακόμη και από τη Δημοκρατία της Ιρλανδίας. Με παρόμοιο τρόπο, τον Αύγουστο του 2024 στο Μπέλφαστ, στη λογιαλιστική συνοικία Σάντι Ρόου, τα επεισόδια συγκέντρωσαν ξενοφοβικούς και από τα δύο τμήματα του νησιού, που εμφανίζονταν πλάι-πλάι με τη βρετανική Union Jack και την ιρλανδική τρίχρωμη σημαία.
Ο Τζακ Γκίμπσον, νεαρός τοπικός δημοτικός σύμβουλος του Κόμματος Συμμαχίας, αγανακτεί με αυτές τις «ρατσιστικές και παράλογες ταραχές, που τροφοδοτούνται από την παραπληροφόρηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Ορισμένες επιχειρήσεις δυσκολεύονται να προσλάβουν προσωπικό, ιδίως στον αγροδιατροφικό τομέα: στο Μπαλιμίνα, όπως και αλλού στον κόσμο, οι μετανάστες κάνουν τις δουλειές που περιφρονούν οι ντόπιοι. Η ευημερία της πόλης μας εξαρτάται λοιπόν εν μέρει από αυτούς». Φιλελεύθερο και πολυθρησκευτικό κόμμα που έχει ιδρυθεί το 1970, η Συμμαχία είχε για μεγάλο διάστημα σταματήσει στο 5% των ψήφων, προτού οι επιπτώσεις του Brexit αυξήσουν κατακόρυφα τα εκλογικά ποσοστά της: «Ο αριθμός των ανθρώπων που αρνούνται να μπουν στο κουτί της πορτοκαλί [προτεσταντικής] ή της πράσινης [καθολικής] παράταξης αυξάνεται: θέλουν απλώς να ζουν σε ένα μέρος με οικονομία και υπηρεσίες που λειτουργούν», συνοψίζει ο Τζακ Γκίμπσον.
Όμως ένα άλλο κόμμα έχει τον άνεμο στα πανιά του: το TUV. Ο Νταν Μπάουτσερ μας υποδέχεται σε ένα καφέ του Μπαλιμίνα, κοντά στα καμμένα σπίτια. Ουαλός στην καταγωγή, πρώην στέλεχος του Συντηρητικού Κόμματος που προσχώρησε στο DUP όταν μετακόμισε στη Βόρεια Ιρλανδία, ο Μπάουτσερ είναι πλέον σύμβουλος του Τζιμ Άλιστερ. Από τη μεριά του ο Άλιστερ, παλαιότερα μέλος του DUP, ίδρυσε το TUV το 2007, κατηγορώντας τον Ίαν Πέισλι (1926-2014) ότι αποδέχτηκε να κυβερνήσει με το Σιν Φέιν. Η δεξιά στροφή του ενωτικού εκλογικού σώματος ανεβάζει το TUV σε βάρος του DUP, το οποίο προηγουμένως, με την άνοδό του στις αρχές της δεκαετίας του 2000, είχε ωθήσει προς την έξοδο το σεβάσμιο Ενωτικό Κόμμα του Όλστερ (UUP), που είχε κυριαρχήσει στη χώρα μετά τη διχοτόμηση της Ιρλανδίας το 1921. Τον Ιούλιο του 2024, ο Άλιστερ εξελέγη βουλευτής της εκλογικής περιφέρειας του Βόρειου Άντριμ, στην οποία ανήκει το Μπαλιμίνα. Η εκλογή του αποτέλεσε ηχηρή προειδοποίηση για το DUP: ο ηττημένος αντίπαλος του Άλιστερ δεν ήταν άλλος από τον Ίαν Πέισλι τον νεότερο, βουλευτή από το 2010, αφού προηγουμένως την ίδια έδρα κατείχε ο πατέρας του αδιάλειπτα από το 1970.
Όσον αφορά τις ταραχές, ο Μπάουτσερ αναφέρεται προσεκτικά «στη φυσιογνωμία αυτής της πόλης, που έχει αλλάξει δραματικά λόγω της υψηλής συγκέντρωσης μεταναστών. Αυτό τρέφει ένα αίσθημα ανασφάλειας. Οι ντόπιοι εδώ αισθάνονται ότι απειλείται η ταυτότητά τους». Κατά τις εκλογές του 2024, το TUV συνήψε σύμφωνο με το βρετανικό ακροδεξιό κόμμα Reform UK του Νάιτζελ Φάρατζ. «Η ιδέα του Brexit ήταν να πάρουμε πίσω τον έλεγχο», υπενθυμίζει ο Νταν Μπάουτσερ. «Να μην κατέχουμε πλέον μειοψηφική θέση απέναντι στις Βρυξέλλες. Αλλά το Όλστερ παραμένει υποταγμένο στους ευρωπαϊκούς νόμους. Κανείς δεν ψήφισε για μισό Brexit, με ένα μέρος του Ηνωμένου Βασιλείου, το Όλστερ, να παραμένει εντός της Ένωσης. Το TUV προτείνει μια λύση: την αμοιβαία ενίσχυση. Οι επιχειρήσεις που θέλουν να εξάγουν προς τους 27 θα παράγουν σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα, και σε αυτή την περίπτωση δεν θα υπάρχει πλέον ανάγκη για σύνορα.» Ο Μπάουτσερ ποντάρει στην εκλογική νίκη του κόμματός του για να επιτύχει επιτέλους «ένα πλήρες Brexit».
«Το TUV τρέφεται από τις δυσκολίες του “πλαισίου του Ουίνδσορ”, καθώς και από τους φόβους των Ενωτικών σχετικά με τη μετανάστευση ή την ενοποίηση της Ιρλανδίας», αποκωδικοποιεί η Κέιτ Χέιγουορντ. «Και το DUP, ό,τι και να κάνει, παγιδεύεται από το TUV. Όπως ακριβώς το Συντηρητικό Κόμμα παγιδεύεται από το Reform UK.» Τον Φεβρουάριο του 2022, το DUP είχε αποχωρήσει από την κυβέρνηση του Στόρμοντ για να διαμαρτυρηθεί για το Πρωτόκολλο της Βόρειας Ιρλανδίας. «Όμως, υπό εκείνες τις συνθήκες θεσμικής παράλυσης, οι δημοσκοπήσεις είχαν δείξει ανανεωμένο ενδιαφέρον για την ενοποίηση της Ιρλανδίας», υπενθυμίζει η κοινωνιολόγος. «Έτσι, το DUP συμφώνησε, στις αρχές του 2024, να επιστρέψει στην κυβέρνηση με το Σιν Φέιν. Έκτοτε όμως η υποστήριξη προς το TUV αυξάνεται!»
Η συμφωνία ειρήνης του 1998 αναγνωρίζει το δικαίωμα αυτοδιάθεσης των Βορειοϊρλανδών: ο Βρετανός υπουργός για τη Βόρεια Ιρλανδία οφείλει να προκηρύξει δημοψήφισμα εάν διαφαίνεται ότι η πλειοψηφία των κατοίκων της χώρας τάσσεται υπέρ της ενοποίησης της Ιρλανδίας. Η απογραφή του 2021 δείχνει ότι, για πρώτη φορά, οι Προτεστάντες ίσως να αποτελούν μειονότητα έναντι των Καθολικών: 43,5% έναντι 45,7%, στους οποίους προστίθεται περίπου 10%, το ποσοστό των αρνούμενων να τοποθετηθούν (7). Οι νέοι Βορειοϊρλανδοί είναι στην πλειονότητά τους Καθολικοί, οι ηλικιωμένοι κατά πλειοψηφία Προτεστάντες. Και οι επιπτώσεις του Brexit ενισχύουν την ιδέα της επανένωσης… ακόμα και μεταξύ ορισμένων Προτεσταντών: τον Οκτώβριο του 2024, επίσης για πρώτη φορά, μια δημοσκόπηση κατέγραψε την υποστήριξη προς την παραμονή στο Ηνωμένο Βασίλειο κάτω από το όριο του 50% (48,6%).
«Η Βόρεια Ιρλανδία αποσπάστηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση παρά τη θέληση της πλειοψηφίας των κατοίκων της», διαπιστώνει ο Κόλιν Χάρβεϊ, καθηγητής νομικής στο Πανεπιστήμιο Queen’s. Είναι ένας από τους επικεφαλής του Ireland’s Future, ενός κινήματος που δημιουργήθηκε στο Δουβλίνο μετά το Brexit για την προώθηση της επανένωσης. «Η ένταξη ολόκληρου του νησιού στην Ένωση ήταν κλειδί της ειρηνευτικής συμφωνίας. Οι αποκλίσεις θα αυξηθούν με την πάροδο του χρόνου: το Ηνωμένο Βασίλειο θα ακολουθήσει τον δικό του δρόμο, ολοένα και πιο απομακρυσμένο από εκείνον των 27. Η Δημοκρατία της Ιρλανδίας είναι πλέον μια ευημερούσα χώρα. Η επανένωση είναι επομένως η μόνη λύση. Αυτό όμως συνεπάγεται μια λεπτομερή προετοιμασία, ώστε καμία κοινότητα να μην αισθανθεί αδικημένη. Οι Ενωτικοί θα πρέπει να αισθάνονται ευπρόσδεκτοι σε αυτή την ενωμένη Ιρλανδία. Και πιστεύω ότι αυτό είναι εφικτό: είμαστε μια μετασυγκρουσιακή κοινωνία, όπου κανείς δεν θέλει να επαναλάβει τα λάθη του παρελθόντος.»
Φίλος του Μπόμπι Σαντς, τον οποίο είχε γνωρίσει στη φυλακή, ο Σέανα Γουόλς ήταν εκείνος που, στις 28 Ιουλίου 2005, διάβασε στο BBC την ανακοίνωση με την οποία ο IRA διακήρυττε «το τέλος του ένοπλου αγώνα» και την επιδίωξη των στόχων του «με ειρηνικά μέσα». Σήμερα, δημοτικός σύμβουλος του Σιν Φέιν στο Μπέλφαστ, ο Γουόλς εμφανίζεται αισιόδοξος όσον αφορά την υλοποίησή τους: «Η ενωτική κοινότητα θα έχει τη δυνατότητα να επιλέξει, μέσω δημοψηφίσματος, αν θέλει να παραμείνει στο αποκαλούμενο “Ηνωμένο Βασίλειο” –μια χώρα που έχει ξαναγίνει “ο μεγάλος ασθενής της Ευρώπης”– ή να επιστρέψει στην Ευρωπαϊκή Ένωση, μέσω της επανένωσης της Ιρλανδίας!», λέει με εμφανή ικανοποίηση το πρώην στέλεχος του IRA.
Ο Πατ Σίχαν, επίσης δημοτικός σύμβουλος του Σιν Φέιν και πρώην μέλος του IRA, εκτιμά ότι ένα δημοψήφισμα για την ενοποίηση της Ιρλανδίας θα μπορούσε να διεξαχθεί «πριν από το τέλος της δεκαετίας». «Θα πρέπει να έχει προετοιμαστεί πολύ καλά: το δημοψήφισμα για το Brexit έδειξε όλα όσα δεν πρέπει να γίνουν, με μια προεκλογική εκστρατεία που βασίστηκε στα ψέματα. Οι πολίτες πρέπει να είναι σωστά ενημερωμένοι, να γνωρίζουν με ακρίβεια για ποιο ζήτημα καλούνται να ψηφίσουν. Όλες οι πτυχές θα πρέπει να τεθούν επί τάπητος, συμπεριλαμβανομένης της προστασίας των πολιτισμικών παραδόσεων των Προτεσταντών.»
Είναι το Δουβλίνο έτοιμο να υποδεχθεί τους Ενωτικούς;
Ορισμένοι Προτεστάντες αρχίζουν και οι ίδιοι να θεωρούν την επανένωση της Ιρλανδίας «αναπόφευκτη», όπως δήλωνε στο BBC το 2024 ένας από τους ιδρυτές του DUP, ο Γουάλας Τόμσον: «Η Ένωση υπέστη πλήγμα από το Brexit και δεν μπορεί πλέον να αποκατασταθεί». Ο Γκλεν Πάτερσον υπενθυμίζει ότι «η συμφωνία ειρήνης προβλέπει πως, αν το δημοψήφισμα καταλήξει σε “όχι”, πρέπει να διεξαχθεί νέα ψηφοφορία επτά χρόνια αργότερα. Και άλλη μία επτά χρόνια μετά. Μαθηματικά και αναπόφευκτα, κάποια στιγμή το αποτέλεσμα θα είναι “ναι”». Ο συγγραφέας διερωτάται: «Στο Δουβλίνο, τι είναι διατεθειμένοι να αλλάξουν για να υποδεχθούν τους Ενωτικούς του Βορρά; Τη σημαία τους; Τον εθνικό ύμνο τους;»
Ο Ντέιβι Άνταμς, πρώην μέλος της UDA, συμμετείχε στις διαπραγματεύσεις που οδήγησαν στην κατάπαυση του πυρός των λογιαλιστικών παραστρατιωτικών οργανώσεων το 1994 και στη συνέχεια στη συμφωνία ειρήνης του 1998. Ο ίδιος, που μετά τη σύγκρουση εργάστηκε σε ανθρωπιστική οργάνωση στην Αφρική, χαρακτηρίζει την περίοδο της παραστρατιωτικής δράσης του «ένα λυπηρό σφάλμα της νιότης». Το 2024 συμμετείχε σε συνέδριο του Ireland’s Future. «Για ορισμένους Ιρλανδούς», προειδοποιεί, «η ενωμένη Ιρλανδία είναι ο μοναδικός στόχος και ελάχιστα τους απασχολεί πώς θα προσαρμοστούν σε αυτήν οι Προτεστάντες του Βορρά –αν θέλουν, ας πάνε να ζήσουν αλλού... Προσοχή: αυτός ο ιρλανδικός εθνικισμός μοιάζει με τον αγγλικό εθνικισμό που οδήγησε στο Brexit. Δεν υπάρχει καμία ελπίδα να οικοδομηθεί μια Ιρλανδία με εσωτερική γαλήνη χωρίς μια ευρεία διαδικασία συμφιλίωσης». Και προσθέτει: «Υπάρχουν αρκετοί άνθρωποι καλής θέλησης για να γίνει κάτι τέτοιο πραγματικότητα».
