Le Monde diplomatique - Ελληνική έκδοση

Ζακ Πολάνσκι, ο Βρετανός Ζόραν Μαμντάνι;

Owen Jones — 2026-05-24T04:00:00Z

Δεν χρειάστηκαν καν δύο χρόνια διακυβέρνησης από τους Εργατικούς για να προκαλέσουν αποστροφή στους ψηφοφόρους. Τα καταστροφικά αποτελέσματα των τοπικών εκλογών της 7ης Μαΐου οδηγούν στην έξωση του πρωθυπουργού Κιρ Στάρμερ από την Ντάουνινγκ Στριτ. Ο ιστορικά ισχυρός βρετανικός δικομματισμός κατέρρευσε και το ριζοσπαστικό δεξιό κόμμα Reform UK του Νάιτζελ Φάρατζ προετοιμάζεται για την εξουσία. Όμως οι Πράσινοι, δεύτεροι σε ψήφους στις πρόσφατες εκλογές, υπό την ηγεσία πλέον του «οικολαϊκιστή» Ζακ Πολάνσκι, προκαλούν έναν κάποιο ενθουσιασμό: οι μηχανορραφίες του Στάρμερ για την απαλοιφή της αριστερής πτέρυγας των Εργατικών έκαναν το μέχρι πρότινος μικρό κόμμα να υποδεχθεί ψηφοφόρους που επιθυμούν η πολιτική να εξυπηρετεί τις ανάγκες της κοινωνίας και όχι των ελίτ. Πώς φτάσαμε ώς εκεί;

Έμοιαζε με προαίσθημα. Μετά την εκλογή του στην ηγεσία του Εργατικού Κόμματος το 2015, ο Τζέρεμι Κόρμπιν είχε συγκροτήσει μια σκιώδη κυβέρνηση όπου συμμετείχαν όλες οι τάσεις του κόμματος. Αμέσως, ένα από τα μέλη της εκμυστηρεύθηκε στο Channel 4 ότι θα πρέπει, δίχως καθυστέρηση, «να βάλουμε στο ψυγείο την Αριστερά [του κόμματος], ακόμα και να την ξεφορτωθούμε, μια για πάντα…» (1). Από το 2020, ο διάδοχος του Κόρμπιν ανέλαβε τις εκκαθαρίσεις. Σήμερα όμως, ο πρώην δικηγόρος Κιρ Στάρμερ είναι ο λιγότερο δημοφιλής πρωθυπουργός στην ιστορία της χώρας. Από τον Ιούλιο του 2024, όταν ανέλαβε τα καθήκοντά του αυτός ο πολιτικός που αρεσκόταν να αυτοπροβάλλεται ως έντιμος και να παρουσιάζεται ως «ο ενήλικος μέσα στο δωμάτιο», τα πολύκροτα σκάνδαλα διαδέχονται τις αθετήσεις των υποσχέσεων. Και ήδη η Αριστερά ξαναβγαίνει από το ψυγείο. Οι «οικολαϊκιστές» Πράσινοι του Ζακ Πολάνσκι γνωρίζουν μια άνευ προηγουμένου άνοδο. Λες και ο Στάρμερ ξαναβρίσκει μπροστά του όλες τις θεμελιώδεις ατέλειες του σχεδίου του.

Στις αρχές του 2020, κατά τη διάρκεια της εσωκομματικής προεκλογικής εκστρατείας, προκειμένου να κατακτήσει ένα Εργατικό Κόμμα στην πλειονότητά του ακόμη σοσιαλιστικό παρ' όλη την ήττα του Δεκεμβρίου 2019, ο «σερ Κιρ» δεν αρκέστηκε να υποσχεθεί «κορμπινισμό χωρίς τον Κόρμπιν». Μίλησε εκ βαθέων για την ανυπότακτη νεανική ηλικία του, την αρθρογραφία στη μαρξιστική επιθεώρηση Socialist Alternatives ή, αργότερα, την υπεράσπιση οικολόγων ακτιβιστών που διώκονταν από τη δικαιοσύνη. Εμφανίστηκε ωστόσο λιγότερο ευφραδής σχετικά με την εμπειρία του στην Εισαγγελία. Ως Γενικός Εισαγγελέας την περίοδο 2008-2013, είχε μπλοκάρει ποινικές διώξεις κατά αστυνομικών που κατηγορούνταν για σοβαρές βιαιοπραγίες, είχε προτείνει αυστηρότερες κυρώσεις εναντίον όσων είχαν κάνει κατάχρηση των κοινωνικών επιδομάτων (έως και δεκαετή φυλάκιση) και είχε διευκολύνει τη δίωξη του Τζούλιαν Ασάνζ από τις αμερικανικές αρχές (2).

Το σαμποτάζ του κορμπινισμού

Αυτές οι υπηρεσίες συνέβαλαν ώστε να του απονεμηθεί τίτλος ευγενείας από την βασίλισσα το 2014 και στη συνέχεια να του δοθεί το χρίσμα του υποψηφίου σε μια εκλογική περιφέρεια του Λονδίνου που θεωρούνταν κερδισμένη εκ των προτέρων από τους Εργατικούς. Εξελέγη βουλευτής τον Μάιο του 2015 στο Ουέστμινστερ και αποδείχθηκε ιδιαίτερα επιτήδειος, κυρίως όταν το κόμμα στράφηκε ξανά προς τα αριστερά. Τον Σεπτέμβριο του 2016, δέχθηκε την πρόταση του Κόρμπιν να αναλάβει το χαρτοφυλάκιο για το Brexit στη σκιώδη κυβέρνηση, δεδομένης της εμπειρίας του ως νομικός. Σύντομα όμως, η θέση τού χρησίμευσε για να κερδίσει την εύνοια μελών του Εργατικού Κόμματος που στην μεγάλη πλειονότητά τους είχαν ψηφίσει υπέρ της παραμονής στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Τον Σεπτέμβριο του 2018, αντίθετα με την επίσημη γραμμή του κόμματος που ενέκρινε την έξοδο από την Ε.Ε. ώστε να την συνδυάσει καλύτερα με την επίτευξη προοδευτικών στόχων (για παράδειγμα, να μην υφίσταται πλέον κοινοτική απαγόρευση των κρατικών ενισχύσεων προς τις επιχειρήσεις), ο Στάρμερ έφτασε στο σημείο να υπερασπιστεί, από το βήμα ενός συνεδρίου των Εργατικών, την προοπτική διεξαγωγής νέου δημοψηφίσματος. Μπορεί αυτή η ατάκα να του εξασφάλισε τις επευφημίες της αίθουσας και στη συνέχεια των μέσων ενημέρωσης, παγίδευσε όμως την ηγετική ομάδα του κόμματος: αν και η πλειονότητα των ψηφοφόρων των Εργατικών είχε αντιταχθεί στη ρήξη με την Ευρωπαϊκή Ένωση, στις ζωτικής σημασίας εκλογικές περιφέρειες οι ψηφοφόροι που είχαν ψηφίσει υπέρ του Brexit διαδραμάτιζαν καθοριστικό ρόλο στο εκλογικό αποτέλεσμα. Με αποτέλεσμα στις εκλογές του Δεκεμβρίου 2019 να τιμωρήσουν το Εργατικό Κόμμα γι' αυτήν τη μεταστροφή του.

Στα χρόνια που ακολούθησαν την ήττα, η δεξιά πτέρυγα του κόμματος είχε επιδοθεί σε παρασκηνιακές μηχανορραφίες προκειμένου να ξαναπάρει τον έλεγχο του κόμματος. Κυρίως με πρωτοβουλία του Μόργκαν ΜακΣουίνι, του μελλοντικού επικεφαλής του πρωθυπουργικού επιτελείου του Στάρμερ. Το 2015, αυτός ο έμπειρος πολιτικός είχε αναλάβει τη διεύθυνση της εσωκομματικής προεκλογικής εκστρατείας της Ελίζαμπεθ Κένταλ, της πιο μπλερικής από τους υποψήφιους για την ηγεσία του κόμματος. Το χαμηλό ποσοστό που συγκέντρωσε (4,5%) έπεισε τον ΜακΣουίνι ότι μια τέτοια πολιτική γραμμή δεν θα εξασφάλιζε ποτέ την συγκατάθεση των ενεργών μελών του κόμματος. Έπρεπε να τα εξαπατήσουν.

Το πρόσφατο βιβλίο του δημοσιογράφου-ερευνητή Πολ Χόλντεν The Fraud (OR Books, 2025) αποκαλύπτει τις λεπτομέρειες αυτού του πολιτικού ελιγμού. Η έρευνά του δείχνει τον τρόπο με τον οποίο ο ΜακΣουίνι χρησιμοποίησε δολίως τα μέσα μιας δεξαμενής σκέψης με την ανώδυνη ονομασία Labour Together (Οι Εργατικοί Μαζί) για να πυροδοτήσει, να τροφοδοτήσει ή να αναπαραγάγει εκστρατείες εναντίον μιας υποτιθέμενης κρίσης αντισημιτισμού στους κόλπους του Εργατικού Κόμματος, χωρίς ποτέ να αποκαλύπτει την ταυτότητα των πλούσιων χορηγών του, γεγονός που θα είχε ως συνέπεια να του επιβληθεί πρόστιμο από την εκλογική επιτροπή. Με την εξαίρεση του Brexit, αυτοί οι ψευδείς ισχυρισμοί αποτέλεσαν τον σημαντικότερο παράγοντα για την εξασθένιση της ηγεσίας του κόμματος (3). Αφού ολοκλήρωσε την κακόβουλη μεθόδευσή του, και καθώς διαφαινόταν η προοπτική της ήττας στις επερχόμενες εκλογές του 2019, ο ΜακΣουίνι εστίασε τις δυνάμεις του στην επιλογή του Στάρμερ ως αντικαταστάτη του Κόρμπιν.

Ως σύμβουλός του, ο ΜακΣουίνι επικέντρωσε την εσωκομματική προεκλογική εκστρατεία του υποψηφίου σε μια αριστερή γραμμή: αύξηση των φόρων για τους πλουσιότερους, κατάργηση των διδάκτρων στα πανεπιστήμια, τερματισμός των επιθέσεων ενάντια στο κράτος πρόνοιας αλλά και των «παράνομων πολέμων». Ο Στάρμερ αρνήθηκε επίσης την μετατροπή των μεταναστών και των προσφύγων σε αποδιοπομπαίους τράγους. Παρουσίασε σε αρκετές περιπτώσεις τον Κόρμπιν σαν «φίλο», κατήγγειλε τις συκοφαντίες των μέσων ενημέρωσης ενάντια στην απερχόμενη ηγεσία και δεσμεύθηκε να ξανακάνει το Εργατικό Κόμμα «μια μεγάλη οικογένεια». Πρόκειται για ένα από τα χειρότερα επεισόδια πολιτικής απάτης στην ιστορία της βρετανικής δημοκρατίας. Μόλις εξελέγη, ο «σερ Κιρ» άρχισε να αθετεί όλες τις υποσχέσεις του. Οι οπαδοί του μερικές φορές επιχειρούν να υποστηρίξουν ότι η πολιτική κατάσταση είναι που έχει αλλάξει, όχι εκείνος. Όμως, ενώ κατά τη διάρκεια της εσωκομματικής προεκλογικής εκστρατείας του είχε υποσχεθεί ότι θα εθνικοποιήσει το νερό, την ενέργεια, τους σιδηροδρόμους και το Ταχυδρομείο, έναν χρόνο αργότερα δήλωνε: «Δεν δεσμεύτηκα υπέρ των εθνικοποιήσεων. Ποτέ μου δεν δεσμεύτηκα ότι θα εθνικοποιήσω» (BBC One, 28 Σεπτεμβρίου 2021).

Όταν οι Πράσινοι δεν είναι πια «ένα μάτσο άχρηστοι»

Αυτή η δεξιά στροφή συνοδεύτηκε από μια ιδιαίτερα επιθετική εκστρατεία, συντονισμένη από τον ΜακΣουίνι, ενάντια στην αριστερή πτέρυγα του κόμματος. Τον Οκτώβριο του 2020, ο Στάρμερ ανέστειλε την κομματική ιδιότητα του Κόρμπιν –επειδή ο τελευταίος είχε δηλώσει ότι η έκταση του αντισημιτισμού στους κόλπους του Εργατικού Κόμματος «είχε δραματικά υπερτονιστεί και υπερπροβληθεί από τους πολιτικούς αντιπάλους μας, τόσο εντός όσο και εκτός κόμματος»– προτού αποφασίσει να τον επανεντάξει στο κόμμα έναν μήνα αργότερα, χωρίς όμως να του επιτρέψει να συμμετέχει πλέον στην κοινοβουλευτική ομάδα (4)… Πάνω απ' όλα, η ηγετική ομάδα προχώρησε στον ασφυκτικό έλεγχο του χρίσματος προς τους υποψηφίους, προκειμένου να αποκλειστεί όσο το δυνατόν περισσότερο η αριστερή τάση του κινήματος, και «φύτεψε» τους έμπιστούς της, χωρίς τα τοπικά στελέχη να έχουν τη δυνατότητα να εκφράσουν γνώμη.

Η εξαιρετικά χαμηλή δημοτικότητα των Συντηρητικών, η άνευ προηγουμένου πτώση του βιοτικού επιπέδου και η κατάρρευση των δημόσιων υπηρεσιών χάρισαν μια απατηλή νίκη στους Εργατικούς. Μετά από μια εκλογική διαδικασία σημαδεμένη από το χαμηλότερο ποσοστό συμμετοχής που παρατηρήθηκε ποτέ, το Εργατικό Κόμμα απέσπασε μόλις το ένα τρίτο των ψήφων, αλλά κατέκτησε τα δύο τρίτα των εδρών, αφενός χάρη στο εκλογικό σύστημα (πλειοψηφικό σύστημα ενός μόνο γύρου σε μονοεδρικές εκλογικές περιφέρειες) και αφετέρου χάρη στη διαίρεση της δεξιάς ψήφου ανάμεσα στο Συντηρητικό Κόμμα, τους Φιλελεύθερους Δημοκράτες και το Reform UK (5).

Η μόνη φιλοδοξία του «σχεδίου Στάρμερ» ήταν να συντρίψει την Αριστερά. Η κενότητά του επιβεβαιώθηκε αμέσως μόλις ο υποψήφιος ανέλαβε την εξουσία. Ένα από τα πρώτα μέτρα της κυβέρνησής του ήταν η περικοπή του επιδόματος θέρμανσης των συνταξιούχων. Οι σύμβουλοι του πρωθυπουργικού γραφείου της Ντάουνινγκ Στριτ ήθελαν να πιστεύουν ότι η λήψη δύσκολων αποφάσεων θα κατάληγε να προσδώσει στην κυβέρνηση μια μορφή σεβασμού. Ωστόσο, ο πρωθυπουργός υποχρεώθηκε να υποχωρήσει μπροστά στην κατακραυγή της κοινής γνώμης. Στη συνέχεια αναγκάστηκε, μετά την εξέγερση μιας μερίδας των Εργατικών βουλευτών, να αποσύρει την πρωτοβουλία του για νέες περικοπές των επιδομάτων αναπηρίας, η οποία είχε συναντήσει την αντίθεση του συνδικαλιστικού κινήματος. Στην προσπάθεια να αυξήσει τη δημοτικότητά του, ο Στάρμερ υιοθέτησε έως και τη ρητορική και τις πολιτικές του Νάιτζελ Φάρατζ (6): σε έναν λόγο του τον Μάιο του 2025, εξέφρασε την ανησυχία μήπως το Ηνωμένο Βασίλειο μετατραπεί σε «νησί αλλοδαπών». Σε έναν άλλο, τον Ιανουάριο του 2026, υποστήριξε ότι «είναι ανυπολόγιστες οι ζημιές που έχει προκαλέσει» η μαζική μετανάστευση. Παρ' όλη αυτή τη δημαγωγία, οι δημοσκοπήσεις συνεχίζουν να είναι όλο και πιο καταστροφικές.

Ένα μέρος της κοινής γνώμης προσάπτει στον Στάρμερ την παθητικότητά του –αν όχι μια μορφή συνενοχής– απέναντι στο Ισραήλ. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, η σφαγή του παλαιστινιακού λαού έχει προκαλέσει μαζικές διαδηλώσεις και έχει κινητοποιήσει εκ νέου την Αριστερά (7). Στις εκλογές του 2024, οι Πράσινοι, πολύ πιο αιχμηροί όσον αφορά τη Γάζα συγκριτικά με τους Εργατικούς, σημείωσαν σημαντική πρόοδο. Από μία έδρα προηγουμένως, το κόμμα απέσπασε τέσσερις και –γεγονός αποφασιστικής σημασίας– κατέκτησε τη δεύτερη θέση πίσω από τους Εργατικούς σε 39 εκλογικές περιφέρειες. Επιπλέον, τέσσερις ανεξάρτητοι υποψήφιοι που αντιτίθενται στη γενοκτονία ήρθαν πρώτοι σε περιφέρειες με μεγάλο μουσουλμανικό πληθυσμό, ενώ και ο Τζέρεμι Κόρμπιν επανεξελέγη –ως ανεξάρτητος και αυτός– στην εκλογική περιφέρειά του στο Βόρειο Λονδίνο. Ωστόσο, από την Αριστερά έλειπε μια πειστική ηγετική φυσιογνωμία και πολιτική κατεύθυνση. «Είμαστε εξαιρετικά τυχεροί που οι Πράσινοι είναι ένα μάτσο άχρηστοι», δήλωνε με μεγάλη χαρά ένας υπουργός στον Guardian τον περασμένο Μάιο (8).

Εδώ και χρόνια, άτομα από τον κύκλο του Κόρμπιν προσπαθούσαν έντονα να τον πείσουν να δρομολογήσει τη δημιουργία μιας νέας οργάνωσης. Η βουλευτής Ζάρα Σουλτάνα, την οποία ο Στάρμερ διέγραψε επειδή αντιτάχθηκε στις περικοπές των οικογενειακών επιδομάτων, συμμετείχε στις συναντήσεις που συνέχιζαν να πραγματοποιούνται προκειμένου να καταλήξει επιτέλους σε αποτέλεσμα το σχέδιο για τη δημιουργία κόμματος. Μέχρι τη στιγμή που, απογοητευμένη από τους δισταγμούς του στρατοπέδου Κόρμπιν, ανήγγειλε μονομερώς, τον Ιούλιο του 2025, τη δημιουργία του Your Party («Το δικό σου κόμμα»). Αμέσως, 800.000 άτομα δήλωσαν ότι ενδιαφέρονται για την πρωτοβουλία, μια απόδειξη ότι η Αριστερά εξακολουθεί να διαθέτει μαζικό ακροατήριο.

Την ίδια στιγμή, οι Πράσινοι έπαψαν να είναι «ένα μάτσο άχρηστοι». Ο Ζακ Πολάνσκι, ακτιβιστής με πολύχρονη δράση, ανέλαβε τα ηνία του κόμματος τον Σεπτέμβριο του 2025 με μια «οικολαϊκιστική» γραμμή. Χαρισματικός, ευφραδής, εφαρμόζει μια δυναμική στρατηγική στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης που θυμίζει εκείνη του δημάρχου της Νέας Υόρκης Ζόραν Μαμντάνι. Ο αριθμός των μελών από 60.000 εκτινάχθηκε σε πάνω από 200.000 μέσα σε μερικούς μήνες –και σε ορισμένες δημοσκοπήσεις, το οικολογικό κίνημα ξεπερνάει πλέον το Εργατικό Κόμμα.

Παραδοσιακά, ένα μέρος της Αριστεράς περιγράφει τους Πράσινους ως ριζοσπάστες της μεσαίας τάξης, φτάνει έως και να σκιαγραφεί μερικά από τα μέλη τους ως «συντηρητικούς με γαλότσες». Πράγματι, το κόμμα χαρακτηρίζεται από έναν κάποιο εκλεκτικισμό. Ωστόσο, η διαδρομή του ίδιου του Πολάνσκι, από φιλελεύθερος-δημοκράτης σε «οικολαϊκιστής», ανταποκρίνεται στην πολιτική μετατόπιση του κινήματος. Σήμερα στην Ευρώπη, οι οικολόγοι είναι μάλλον κεντρώοι, επειδή υπάρχουν και άλλα κόμματα που καλύπτουν το κενό στα αριστερά της σοσιαλδημοκρατίας. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, αυτός ο πολιτικός χώρος που φαινόταν ότι δεν θα υπάρξει ποτέ λόγω του πλειοψηφικού εκλογικού συστήματος σε έναν γύρο, αρχίζει μόλις τώρα να συγκροτείται λόγω των εξελίξεων στο Εργατικό Κόμμα.

Πράσινοι και Your Party: το πεπρωμένο των δύο κομμάτων δείχνει πλέον να αποκλίνει. Η Σουλτάνα επιδίωξε να επιβληθεί τοποθετούμενη εναντίον του Κόρμπιν, καθώς τον θεωρεί υπερβολικά μετριοπαθή, αλλά και εναντίον του Πολάνσκι. Έτσι, στους Πράσινους (που αντιτίθενται με σφοδρότητα στον αμερικανοϊσραηλινό πόλεμο εναντίον του Ιράν), προσάπτει αφενός ότι δεν προωθούν την άμεση αποχώρηση από το ΝΑΤΟ –προτιμώντας τη σύναψη εναλλακτικών συμφώνων ασφαλείας– και αφετέρου ότι δεν τάσσονται υπέρ της άμεσης διακοπής των διπλωματικών σχέσεων με το Ισραήλ. Το αποτέλεσμα είναι ότι οι διαρκείς εντάσεις ανάμεσα στα στρατόπεδα της Σουλτάνα και του Κόρμπιν για ζητήματα διαχείρισης ή εσωκομματικής λειτουργίας έχουν αποθαρρύνει πολλούς ενεργούς οπαδούς που είχαν στηρίξει τη δημιουργία του Your Party, το οποίο τελικά μετράει μόλις 50.000 μέλη.

Η νίκη μετατρέπεται σε εφιάλτη

Από την πλευρά τους, οι Πράσινοι προκαλούν κρύο ιδρώτα στον κομματικό μηχανισμό των Εργατικών. Αρχικά, δεν έμοιαζαν με φαβορί στις εκλογές αναπλήρωσης της βουλευτικής έδρας του Γκόρντον–Ντέντον. Η συγκεκριμένη εκλογική περιφέρεια του ευρύτερου πολεοδομικού συγκροτήματος του Μάντσεστερ θεωρείται εδώ και δεκαετίες δεδομένη για το Εργατικό Κόμμα, του οποίου ο υποψήφιος είχε λάβει περισσότερες από τις μισές ψήφους στις εκλογές του 2024, έναντι 13,2% του υποψηφίου των οικολόγων. Όμως, αυτή τη φορά οι Πράσινοι επέλεξαν τη Χάνα Σπένσερ –μια ντόπια υδραυλικό που υπερασπίζεται χωρίς περιστροφές μια ταξική πολιτική– και προσέλκυσαν χιλιάδες μέλη στον προεκλογικό αγώνα. Παρά τους τεράστιους πόρους που διέθεσε το Εργατικό Κόμμα, η υποψήφιά του δεν κατέλαβε παρά την τρίτη θέση, συγκεντρώνοντας μόλις το ένα τέταρτο των ψήφων, τη στιγμή που η Χάνα Σπένσερ ήρθε πρώτη με 40%.

Από εκείνη τη στιγμή, ο Στάρμερ συνέχισε να βρίσκεται στην πρωθυπουργία μόνο και μόνο επειδή οι εσωκομματικοί αντίπαλοί του –κυρίως η πρώην υπουργός Στέγασης Άντζελα Ρέινερ και ο μπλερικός υπουργός Υγείας Γουέσλεϊ Στρίτινγκ– προτιμούσαν να τον δουν να φορτώνεται την ευθύνη για τον καταστροφικό απολογισμό της θητείας του στις τοπικές εκλογές της 7ης Μαΐου.

Η αφοσίωση της σημερινής ηγεσίας των Εργατικών στην εσωκομματική ομάδα του Τόνι Μπλερ είναι που εξηγεί και τον διορισμό του Πίτερ Μάντελσον, ενός από τους πολύ στενούς συνεργάτες του πρώην πρωθυπουργού, ως πρέσβη στην Ουάσιγκτον τον Φεβρουάριο του 2025, παρ' όλες τις πληροφορίες που διέθετε το περιβάλλον του Στάρμερ για τις σχέσεις του με τον δισεκατομμυριούχο Τζέφρι Επστάιν. Η δημοσίευση της ηλεκτρονικής αλληλογραφίας του παιδόφιλου εγκληματία οδήγησε στις παραιτήσεις του Μάντελσον και του ΜακΣουίνι.

Για την ομάδα του πρωθυπουργού, η εκλογική νίκη του 2024 εξελίχθηκε σε εφιάλτη. Η προσφυγή της στην απάτη προκειμένου να συντρίψει την αριστερή πτέρυγα του κόμματος είχε χειροκροτηθεί από τα περισσότερα βρετανικά μέσα ενημέρωσης, καθώς θεώρησαν αυτή την ενέργεια ως ένδειξη επιδεξιότητας και ικανότητας. Ωστόσο, αποδείχθηκε ότι δεν κατόρθωσε να εμποδίσει την επιστροφή της Αριστεράς.

(1) Αναφέρθηκε στο Χ από τον Shaminder Nahal, δημοσιογράφο του Channel 4, 16 Σεπτεμβρίου 2015.

(2) Βλ. Oliver Eagleton, The Starmer Project. A Journey to the Right, Verso, Λονδίνο, 2022.

(3) Βλ. Daniel Finn, «Antisémitisme, l'arme fatale», Le Monde diplomatique, Ιούνιος 2019.

(4) Βλ. Owen Hatherley, Ηνωμένο Βασίλειο: Εκκαθαρίσεις στους Εργατικούς, Le Monde diplomatique - ελληνική έκδοση, Ιανουάριος 2021.

(5) Βλ. Oliver Eagleton, Μετάβαση χωρίς αλλαγή: Το πολιτικό τοπίο στο Ηνωμένο Βασίλειο μετά τη νίκη των Εργατικών, Le Monde diplomatique - ελληνική έκδοση, Οκτώβριος 2024.

(6) Βλ. Tristan Bourbon-Parme, «Reform UK, une irrésistible ascension?», Le Monde diplomatique, Απρίλιος 2026.

(7) Βλ. Daniel Finn, «La rue avec Gaza, les élites derrière Israël», Le Monde diplomatique, Μάιος 2024.

(8) Jessica Elgot, «“We can't just talk to the right'': What will Labour do now?», The Guardian, Λονδίνο, 3 Μαΐου 2025.

Ισραήλ: Ο πόλεμος ως συνεκτικός ιστός της κοινωνίας

Gideon Levy — 2026-05-10T04:00:00Z

Η χαμηλή δημοτικότητα του πρωθυπουργού Μπενιαμίν Νετανιάχου δεν φαίνεται να εμποδίζει την πλειοψηφία των Ισραηλινών να στηρίζει ανεπιφύλακτα τον πόλεμο κατά του Ιράν. Πέρα από το συλλογικό τραύμα της επίθεσης της 7ης Οκτωβρίου 2023, αυτή η ιερή ενότητα φωτίζει τις αντιφάσεις της ισραηλινής κοινωνίας και την άρνησή της να επιχειρήσει την παραμικρή αυτοκριτική για τον τρόμο που το Τελ Αβίβ έχει απλώσει στην περιοχή.

Οι γραμμές αυτές γράφονται ανάμεσα σε δύο παύσεις, ανάμεσα σε δύο διαπεραστικούς θρήνους των σειρήνων που προστάζουν να μεταφερθούμε γρήγορα στα καταφύγια. Ακόμη και ο ήχος από τα μηνύματα του κινητού τηλεφώνου είναι τρομακτικός, ιδιαίτερα όταν ακούγεται μέσα στη νύχτα. Από την έναρξη των εχθροπραξιών, 10 εκατομμύρια Ισραηλινοί πρέπει να πηγαίνουν στα καταφύγια αρκετές φορές την ημέρα. Την πρώτη ημέρα του πολέμου, το έκαναν είκοσι μια φορές, τουλάχιστον στο Τελ Αβίβ και στα περίχωρά του. Σε ορισμένες περιοχές της χώρας, ιδιαίτερα εκεί όπου οι Άραβες αποτελούν την πλειοψηφία των κατοίκων, δεν υπάρχουν καταφύγια.

Το τίμημα που απαιτεί ο πόλεμος από την ισραηλινή κοινωνία είναι τεράστιο, έστω και αν είναι ακόμη δύσκολο να εκτιμηθεί. Θα χρειαστούν αναμφίβολα αρκετά χρόνια για να υπολογιστεί η έκταση των ζημιών από την αναμέτρηση με το Ιράν και τη στρατιωτική επέμβαση στη Γάζα. Ζημίες που αφορούν την οικονομία, την ασφάλεια, τη διεθνή θέση του Ισραήλ και την τύχη των κατοίκων του, χωρίς φυσικά να μιλήσουμε για το αίμα που χύνεται, τις τεράστιας κλίμακας καταστροφές και τις αγωνίες που θα μας βασανίζουν για πολλά χρόνια ακόμη. Οι χρεοκοπίες επιχειρήσεων συνεχίζονται και το εκπαιδευτικό σύστημα έχει παραλύσει εντελώς. Οι άνθρωποι καταρρέουν ψυχολογικά. Αυτή η χώρα που θεωρεί ότι είναι φυσιολογική ζει εδώ και δυόμισι χρόνια σε συνθήκες που μόνο φυσιολογικές δεν είναι. Κάθε Ισραηλινός έχει πληρώσει το τίμημα και θα συνεχίσει να το πληρώνει με τον έναν ή τον άλλο τρόπο.

Στα μάτια της πλειοψηφίας των Ισραηλινών, αυτό που έγινε στη Γάζα είχε μια απόλυτη δικαιολογία, τις επιθέσεις της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου 2023 (1). Για πολλούς Ισραηλινούς, οι ένοπλες δυνάμεις τους είχαν όχι μόνο το δικαίωμα, αλλά και την υποχρέωση να εξαπολύσουν έναν πόλεμο εξολόθρευσης. Επομένως, η κοινωνία αποδέχθηκε το τίμημα αρκετά εύκολα και σε ηθικό επίπεδο. Τα μέσα ενημέρωσης δεν έδειξαν σχεδόν καμία φρικαλεότητα από όσες διαπράχθηκαν στον παλαιστινιακό θύλακα και η χώρα διαθέτει ένα ασυναγώνιστο επιχείρημα για να αναχαιτίσει την αγανάκτηση που έρχεται από αλλού: ο κόσμος διακατέχεται από αντισημιτισμό, μισεί το Ισραήλ.

Όλα τα εβραϊκά και σιωνιστικά κόμματα της Κνεσέτ [της ισραηλινής Βουλής] έχουν στηρίξει και συνεχίζουν να στηρίζουν τον πόλεμο στη Γάζα. Μια πιο υγιής κοινωνία θα είχε καταφέρει να θέσει ακριβή ερωτήματα για τη συμπεριφορά της, για τις κόκκινες γραμμές που παραβιάστηκαν και για τα εγκλήματα που διαπράχθηκαν. Εξίσου ανύπαρκτη είναι η συζήτηση για τα αποτελέσματα της σύγκρουσης. Για όλους, ήταν ένας πόλεμος που στέφθηκε με επιτυχία. Αυτό βεβαιώνουν τα μέσα ενημέρωσης, αυτό επαναλαμβάνει ακατάπαυστα ο πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου. Η απελευθέρωση όλων των ομήρων, ζωντανών ή νεκρών, ήταν αρκετή για να χαρακτηριστεί επιτυχία η σφαγή 70.000 ανθρώπων και η σχεδόν ολοσχερής καταστροφή μιας γης όπου ζουν οι δύο εκατομμύρια κάτοικοι της Γάζας. Η ισραηλινή κοινωνία δεν έχει καμία ενοχή και, εάν οι Ισραηλινοί μπορούσαν να γυρίσουν πίσω τον χρόνο, μάλλον θα διεξήγαγαν έναν ακόμη πιο βάρβαρο πόλεμο (2). Το γεγονός ότι η Χαμάς υπάρχει ακόμη, ότι δεν έχει αφοπλιστεί και ότι το Ισραήλ δεν είναι σήμερα καθόλου πιο ασφαλές από ό,τι στην αρχή της σύγκρουσης θα έπρεπε να είχε οδηγήσει περισσότερους Ισραηλινούς να προβληματιστούν γύρω από τα όρια της στρατιωτικής ισχύος και υπεροπλίας. Τίποτε τέτοιο δεν έχει συμβεί.

Πέντε μήνες μετά την κατάπαυση του πυρός, το Ισραήλ κατέχει ακόμη ένα σημαντικό τμήμα της Λωρίδας της Γάζας και η Χαμάς ελέγχει το υπόλοιπο. Καμία σοβαρή λύση δεν προδιαγράφεται για το «μετά». Είναι δύσκολο να θεωρήσουμε όλα αυτά ως μακροπρόθεσμη στρατηγική επιτυχία. Ο ερειπωμένος θύλακας θα συνεχίσει να αποτελεί εστία πολιτικών, κοινωνικών και, αργότερα, στρατιωτικών προβλημάτων, τα οποία το Ισραήλ θα συνεχίσει να ελέγχει προσφεύγοντας αποκλειστικά στη βία και σε μια ένοπλη δύναμη χωρίς όρια.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο ξεκίνησε ο πόλεμος κατά του Ιράν. Οι επιθέσεις της 7ης Οκτωβρίου οδήγησαν το Ισραήλ στο συμπέρασμα ότι θα πρέπει να ενισχύσει τον στρατιωτικό έλεγχό του στην περιοχή. Η ανατροπή του ιρανικού καθεστώτος ήταν πάντοτε έμμονη ιδέα του Νετανιάχου. Πώς όμως να εξηγήσει κάποιος ότι η ισραηλινή κοινωνία, εξαντλημένη μετά από δυόμισι χρόνια συγκρούσεων –στη Γάζα, στον Λίβανο και ενάντια στους Χούθι, στην Υεμένη–, θα μπορούσε να δεχθεί να ζήσει κι άλλες, εξίσου εξαντλητικές, δοκιμασίες; Ένας πρωθυπουργός που τουλάχιστον ο μισός πληθυσμός τον μισεί και τον περιφρονεί περισσότερο από οποιονδήποτε προκάτοχό του –με αρκετούς μάλιστα να απαιτούν εδώ και χρόνια την καθαίρεσή του– καταφέρνει να σύρει τη χώρα σε μια νέα πολεμική περιπέτεια, πιο επικίνδυνη από τις προηγούμενες, με ανησυχητική ευκολία.

Οι Ισραηλινοί Εβραίοι υποστηρίζουν κατά 93% τη στρατιωτική δράση σε βάρος του Ιράν (63% των Ισραηλινών Αράβων είναι αντίθετοι) (3). Καμία δημοκρατική κοινωνία δεν μπορεί να έχει στο εσωτερικό της μια τέτοια πλειοψηφία για ένα τόσο σημαντικό ζήτημα. Κάτι τέτοιο αντιβαίνει ακόμη και στην ίδια την ιδέα του πλουραλισμού στο πλαίσιο μιας ελεύθερης κοινωνίας. Πρόκειται για ένα τρομακτικό νούμερο, που μας λέει πολλά για τη νοοτροπία που επικρατεί στο Ισραήλ, αλλά δεν προκαλεί καμία έκπληξη.

Βέβαια, οι πόλεμοι πάντοτε συγκεντρώνουν ισχυρή υποστήριξη όταν εξαπολύονται, ιδιαίτερα μάλιστα όταν εξοντώνονται ηγέτες του εχθρού. Οι διακηρυγμένοι στόχοι, που επαναλαμβάνονται ακατάπαυστα, επίσης ενθαρρύνουν τη συσπείρωση: η εξουδετέρωση της ιρανικής απειλής, του πυρηνικού κινδύνου και των βαλλιστικών πυραύλων. Ωστόσο, κανένας από τους στόχους αυτούς δεν μοιάζει κοντά στην επίτευξή του –ούτε ο στόχος της αλλαγής καθεστώτος ούτε ο στόχος της εξουδετέρωσης της πυρηνικής απειλής. Κι όμως, μετά από δύο εβδομάδες ζωής μέσα σε μια παράλογη πραγματικότητα, γεμάτη απειλές και περιορισμούς, κανένα ίχνος αμφισβήτησης του πολέμου δεν εμφανίζεται στον δημόσιο λόγο.

Εκείνοι που δεν έχουν σταματήσει τα τελευταία χρόνια να διαδηλώνουν ενάντια στην κυβέρνηση Νετανιάχου, την στηρίζουν υπάκουα όταν πρόκειται για πόλεμο (4). Οι πιλότοι που απειλούσαν ότι θα αρνηθούν να υπηρετήσουν στην αεροπορία ξεκινούν με χαρά για αποστολές βομβαρδισμού χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από τη χώρα τους, χωρίς κανέναν δισταγμό. Από όσα γνωρίζουμε, κανένας πιλότος δεν αρνήθηκε να πετάξει, κανένας τεχνικός δεν αρνήθηκε να οπλίσει τα αεροπλάνα. Όλη η κοινωνία ομοφωνεί εν χορώ, στηρίζοντας έναν πόλεμο που κανείς δεν γνωρίζει πώς θα τελειώσει. Όταν η κυβέρνηση του Λιβάνου γνωστοποίησε ότι ήταν έτοιμη να διεξαγάγει διαπραγματεύσεις με το Ισραήλ, ο Ισραηλινός πρωθυπουργός απέρριψε χονδροειδώς την προσφορά (5). Υπήρχε μια εποχή στο Ισραήλ όπου η ειρήνη με τον Λίβανο ή με οποιαδήποτε άλλη αραβική χώρα αποτελούσε όνειρο. Σήμερα, δεν γίνεται πια λόγος παρά για F-35, ισραηλινά ή αμερικανικά, και όλοι είναι σύμφωνοι. Πρόκειται για εφιάλτη. Η παλαιά, χαρακτηριστική διαταγή των πολέμων του παρελθόντος επιστρέφει: «Σιωπή, επί σκοπώ, πυρ!».

Κάλυψη των αδυναμιών και των διχασμών στρέφοντας αλλού την προσοχή

Ο ισραηλινός λαός ισχυρίζεται ότι δεν ξεχνά ποτέ, αλλά έχει αδύναμη μνήμη. Στις αρχές του καλοκαιριού του 2025, του ανακοίνωσαν ότι η ιρανική βαλλιστική απειλή είχε εξουδετερωθεί (6). Οκτώ μήνες αργότερα, να που πύραυλοι πλήττουν το Ισραήλ. Τον είχαν επίσης διαβεβαιώσει ότι ο στρατός είχε καταστρέψει το πυρηνικό πρόγραμμα και τις υπόλοιπες στρατιωτικές δυνατότητες του Ιράν και ξαφνικά ένας νέος πόλεμος ξεκινά για να καταστραφεί ακριβώς αυτό το πρόγραμμα… Το 2025, ο Νετανιάχου επανέλαβε αρκετές φορές ότι το Ισραήλ είχε νικήσει τη Χεζμπολάχ και ότι δεν είχε απομείνει σχεδόν τίποτα από αυτή την οργάνωση. Και να που η Χεζμπολάχ επιστρέφει με συνεχή πλήγματα στο βόρειο και το κεντρικό Ισραήλ.

Γιατί η ισραηλινή κοινωνία, η τόσο δυναμική, ζωντανή, θορυβώδης, επίμονη και ισχυρή, σωπαίνει μπροστά στον πόλεμο; Γιατί συσπειρώνεται τόσο ολοκληρωτικά απέναντι στον κίνδυνο, πραγματικό ή φανταστικό; Η απάντηση βρίσκεται ίσως στην ίδια τη διατύπωση του ερωτήματος. Το Ισραήλ έχει ανάγκη τους πολέμους. Δεν είναι μόνο το κυρίαρχο πνεύμα της εθνικής αφήγησής του, είναι επίσης μια υπαρξιακή αναγκαιότητα. Ο πόλεμος επιτρέπει σε μια διαιρεμένη και διχασμένη κοινωνία –σε πολιτικό, κοινωνικό, θρησκευτικό και εθνικό επίπεδο– να ενωθεί, να καλύψει τις αδυναμίες και τις ρωγμές της, να στρέψει την προσοχή της μακριά από άλλα προβλήματα, όπως το άγος της κατοχής της γης ενός άλλου λαού –των Παλαιστινίων– που μοιάζει να μην πρέπει να τελειώσει ποτέ.

Ωστόσο, η αντίληψη ότι δεν υπάρχει άλλος δρόμος από τον πόλεμο στη Μέση Ανατολή, ότι μόνο τα όπλα πρέπει να μιλούν, είναι εξαιρετικά επικίνδυνη. Μην έχοντας διδαχθεί τίποτε, το Ισραήλ ορμά ξανά πάνω στην παγίδα του Λιβάνου. Η μόνη έξοδος από αυτόν τον φαύλο κύκλο θα απαιτούσε μια βαθιά ενδοσκόπηση. Αλλά δεν υπάρχει κανείς για να την κάνει. Και ακόμη κι αν υπήρχε κάποιος, δεν θα είχε καμία ελπίδα: το σύστημα θα έσπευδε να τον απονομιμοποιήσει. Σιωπή, επί σκοπώ, πυρ.

(1) Βλ. Gideon Levy, «Le consentement israélien au génocide», Le Monde diplomatique, Οκτώβριος 2025.

(2) Βλ. Alain Gresh, «L'effacement des Gazaouis, une obsession», στο «Gaza: témoigner, comprendre, résister», Manière de voir, τ. 205, Φεβρουάριος-Μάρτιος 2026.

(3) Tamar Hermann, Lior Yohanani και Yaron Kaplan, A majority of Jewish Israelis believe that the Iran war goals are attainable; majority of Arab Israelis believe they are not, The Israel Democracy Institute, Ιερουσαλήμ, 12 Μαρτίου 2026.

(4) Βλ. Charles Enderlin, Ισραήλ: Πριν από τον πόλεμο, πρωτόγνωρες διαδηλώσεις εναντίον των σχεδίων Νετανιάχου, Le Monde diplomatique - ελληνική έκδοση, Οκτώβριος 2023.

(5) Βλ. «Le Liban va former une délégation pour négocier avec Israël» και «Israël affirme qu'aucune négociation directe n'est prévue avec le Liban», Agence France-Presse (AFP), 14 και 15 Μαρτίου 2026 αντίστοιχα.

(6) Βλ. Akram Belkaïd, Τι επιδιώκει το Ισραήλ στη Μέση Ανατολή, Le Monde diplomatique - ελληνική έκδοση, Ιούλιος 2025.

Πόλεμοι παντού, κίνημα ειρήνης πουθενά

Benoît Bréville — 2026-05-10T04:00:00Z

Τα μέτωπα των πολέμων πολλαπλασιάζονται, η φιλοπόλεμη πολιτική κυριαρχεί, αλλά δεν έχει ακόμα δημιουργηθεί κίνημα ειρήνης ανάλογο με εκείνα προηγούμενων δεκαετιών.

Το Σάββατο 7 Μαρτίου, 50.000 άνθρωποι διαδήλωναν στο Λονδίνο για να διαμαρτυρηθούν ενάντια στον πόλεμο που έχουν εξαπολύσει το Ισραήλ και οι ΗΠΑ εναντίον του Ιράν. Συμμετοχή αξιοσημείωτη σε σχέση με το τι συνέβη στις άλλες δυτικές μητροπόλεις, αλλά εντελώς ασήμαντη εάν ανατρέξουμε πίσω στον χρόνο: στις 15 Φεβρουαρίου 2003, περισσότεροι από ένα εκατομμύριο διαδηλωτές κατέβαιναν στους δρόμους του Λονδίνου ενάντια στην εισβολή στο Ιράκ. Πολλές εκατοντάδες χιλιάδες συμμετείχαν στις πορείες σε Νέα Υόρκη και Ουάσιγκτον και σχεδόν 15 εκατομμύρια σε ολόκληρο τον κόσμο, η μεγαλύτερη διεθνής κινητοποίηση που καταγράφηκε ποτέ. Είκοσι χρόνια νωρίτερα, στις 12 Ιουνίου 1982, ένα εκατομμύριο άνθρωποι είχαν συρρεύσει στο Σέντραλ Παρκ της Νέας Υόρκης για να απαιτήσουν τον πυρηνικό αφοπλισμό, υπό τους ήχους των συναυλιών της Τζόαν Μπαέζ και του Μπρους Σπρίνγκστιν. Το αντιπολεμικό στρατόπεδο είχε τους μουσικούς του, τους συγγραφείς του, τους σκηνοθέτες του. Αυτή η παράδοση έχει χαθεί.

Σήμερα, οι εστίες πολέμου πολλαπλασιάζονται, οι μεγάλες δυνάμεις επανεξοπλίζονται, αλλά οι δρόμοι παραμένουν σχεδόν άδειοι. Ακόμη και η πυρηνική απειλή μοιάζει να αφήνει τον κόσμο αδιάφορο. Η συνθήκη New Start, η τελευταία εν ισχύ συμφωνία μεταξύ Ουάσιγκτον και Μόσχας για τον περιορισμό των στρατηγικών πυρηνικών όπλων, μόλις εξέπνευσε, ο Ντόναλντ Τραμπ κάνει λόγο για επανέναρξη των πυρηνικών δοκιμών, ο Εμμανουέλ Μακρόν προτείνει την ενίσχυση του γαλλικού πυρηνικού οπλοστασίου. Καμία διαδήλωση, καμία δημόσια συζήτηση.

Η στράτευση στο πλευρό της ειρήνης, που ταχύτατα στιγματίζεται από τα μέσα ενημέρωσης ως στήριξη στη Χαμάς, στους μουλάδες ή στο Κρεμλίνο, και μερικές φορές βρίσκεται αντιμέτωπη με καταστολή, δεν ταιριάζει ιδιαίτερα στην ατμόσφαιρα της εποχής. Απαιτεί κυρίως αλύγιστη αισιοδοξία, αυτή τη βεβαιότητα, σφυρηλατημένη μέσα σε αγώνες κάποιες φορές νικηφόρους, ότι τίποτε δεν έχει κριθεί, ότι η συλλογική δράση μπορεί να επηρεάσει την πορεία των γεγονότων. Όσοι αντιμάχονταν τον πόλεμο του Βιετνάμ στηρίζονταν στις επιτυχίες του κινήματος για τα πολιτικά δικαιώματα. Το 2003, η ορμή του κινήματος για μια εναλλακτική παγκοσμιοποίηση τροφοδοτούσε όσους διαδήλωναν ενάντια στην εισβολή στο Ιράκ. Τίποτε ανάλογο δεν υπάρχει σήμερα.

Εξάλλου, ο ειρηνισμός απαιτεί υπομονή, πρέπει να κρατά καθημερινό, σταθερό μέτωπο απέναντι σε πολεμικές συγκρούσεις που δεν μπόρεσε να αποτρέψει. Αλλά, τα αποτελέσματά του έρχονται σε βάθος χρόνου: η απόσπαση στήριξης από την κοινή γνώμη, η επίσπευση μιας στρατιωτικής απαγκίστρωσης, η επιρροή σε εκλογικές αναμετρήσεις… Αυτά τα βήματα προόδου, αργά και έμμεσα, μερικές φορές αόρατα, δύσκολα συσπειρώνουν σε μια εποχή που επιβραβεύει το άμεσο αποτέλεσμα.

Τέλος, η στράτευση υπέρ της ειρήνης απαιτεί μια συγκεκριμένη αντίληψη της πολιτικής, μια διάθεση να λειτουργήσεις από κοινού με ανθρώπους που δεν μοιράζονται τις ίδιες πεποιθήσεις. «Σε όλα τα αντιπολεμικά κινήματα του 20ού αιώνα στις Ηνωμένες Πολιτείες συμμετείχε ένας μικρός αριθμός ειρηνιστών, αντίθετων σε κάθε πόλεμο, και, σε πολλές περιπτώσεις, ένας μεγαλύτερος αριθμός σοσιαλιστών, αντίθετων στον καπιταλισμό ή/ και τον ιμπεριαλισμό. Όμως, όλα αυτά τα κινήματα κατά κύριο λόγο αποτελούνταν από ανθρώπους που απλώς επιδίωκαν να τερματιστεί ο συγκεκριμένος πόλεμος» (1), υπενθύμιζε η δημοσιογράφος και εκδότρια Μπάρμπαρα Επστάιν. Ο αυξανόμενος στις μέρες μας πολιτικός σεκταρισμός δεν ευνοεί την οικοδόμηση ενός τέτοιου μετώπου, πολύ περισσότερο όταν οι ακτιβιστικές ομάδες έχουν χάσει σε σοβαρό βαθμό τη σχετική τεχνογνωσία. «Συγχέουν την κινητοποίηση με την οργάνωση», αναφέρει με προβληματισμό ο πολιτικός επιστήμονας Έρικ Μπλανκ (2). Γνωρίζουν πώς να κινητοποιούν στιγμιαία, αλλά συχνά παραμελούν εκείνο που διακυβεύεται ανάμεσα σε δύο διαδηλώσεις, τη δουλειά που χρειάζεται για να οικοδομήσεις δεσμούς, να πείσεις, να κάνεις εκστρατεία πόρτα-πόρτα, να ασκήσεις πίεση στους αιρετούς, να συγκροτήσεις συμμαχίες, στοιχεία απαραίτητα για τη διεύρυνση της βάσης τους.

Τέσσερα χρόνια προπαγάνδας υπέρ του επανεξοπλισμού και γύρω από τον επικείμενο ρωσικό κίνδυνο έχουν αναισθητοποιήσει τις συνειδήσεις και έχουν αφοπλίσει τους ειρηνιστές. Η εκτίναξη των στρατιωτικών δαπανών σε βάρος των κοινωνικών δαπανών δεν συναντά αλύγιστη εναντίωση, ούτε καν στους κόλπους της Αριστεράς. Ωστόσο, είτε πρόκειται για το Ιράν είτε για την Ουκρανία, η φιλοπόλεμη πολιτική παραμένει υπόθεση των ανώτερων τάξεων, των πολεμοκάπηλων και κάποιων δημοσιογράφων που ποτέ δεν διακινδυνεύουν κάτι παραπάνω από την υπερβολική έκθεσή τους στους προβολείς των τηλεοπτικών πάνελ.

(1) Barbara Epstein, «Notes on the antiwar movement», Monthly Review, τ. 55, αρ. 3, Νέα Υόρκη, Ιούλιος-Αύγουστος 2003.

(2) Eric Blanc, Why is there no antiwar movement in the US, Labor Politics, 9 Μαρτίου 2026.

Το «μονοκομματικό καθεστώς» της Ιαπωνίας

Emil Pacha Valencia — 2026-04-19T04:00:00Z

Από το 1955, ο ίδιος πολιτικός σχηματισμός κυβερνάει την Ιαπωνία δίχως (σχεδόν) την παραμικρή διακοπή. Η οικονομική άνθηση της χώρας, που την μετέτρεψε στην τέταρτη δύναμη παγκοσμίως; Δικό του έργο. Η ευθυγράμμιση με την αντικομμουνιστική σταυροφορία των ΗΠΑ στην περιοχή; Δικό του έργο. Και η τωρινή επιστροφή σε μια ψυχροπολεμική λογική, που δημιουργεί το ενδεχόμενο μιας σύγκρουσης με την Κίνα, πάλι δικό του έργο. Μια κατάδυση στην καρδιά του ιαπωνικού Φιλελεύθερου Δημοκρατικού Κόμματος.

Μόλις και μετά βίας μια εκατοστή άτομα αψηφούν το τσουχτερό χειμωνιάτικο κρύο που σαρώνει το Τόκιο αυτή τη βραδιά του Νοέμβρη. Στα περίχωρα του Σόρι Καντέι, του συγκροτήματος που στεγάζει από τη δεκαετία του 1920 τα γραφεία και την κατοικία των Ιαπώνων πρωθυπουργών, τα πανό της χούφτας των διαδηλωτών ξεφεύγουν εντελώς από την παραδοσιακή ιαπωνική ευγένεια: «Τακαΐτσι παραιτήσου!». Μερικές εβδομάδες νωρίτερα, στις 5 Νοεμβρίου 2025, η πρωθυπουργός δήλωνε στη Βουλή ότι η Ιαπωνία θα θεωρούσε μια κινεζική επέμβαση στην Ταϊβάν «κρίσιμη κατάσταση για τα ζωτικά συμφέροντα της χώρας», η οποία θα δικαιολογούσε την επέμβαση των ιαπωνικών Δυνάμεων Αυτοάμυνας. Για τους διαδηλωτές, επρόκειτο για μια επικίνδυνη και περιττή πρόκληση. Όσο για την κινεζική αντίδραση, δεν άργησε.

Ωστόσο, παρά τις διαμαρτυρίες, το άμεσο στυλ και η σκληρή γραμμή της πρώτης γυναίκας πρωθυπουργού στην Ιαπωνία τής χαρίζουν ποσοστά θετικής γνώμης υψηλότερα του 70%, σύμφωνα με δημοσκόπηση που δημοσιεύτηκε τον περασμένο Δεκέμβριο στην εφημερίδα Γιομιούρι Σιμπούν. Επίδοση διπλάσια από την καλύτερη που είχε επιτύχει ο προκάτοχός της. Πράγματι, μετά την παραίτηση του Σιγκέρου Ισίμπα (2024-2025) στις 7 Σεπτεμβρίου του 2025, η Σανάε Τακαΐτσι τον αντικατέστησε στην ηγεσία του Φιλελεύθερου Δημοκρατικού Κόμματος (LDP) για να εκλεγεί στη συνέχεια από τη Δίαιτα (την ιαπωνική Βουλή) επικεφαλής της κυβέρνησης στις 21 Οκτωβρίου. Η Τακαΐτσι θεώρησε ότι οι δημοσκοπήσεις την ευνοούσαν σε τόσο μεγάλο βαθμό ώστε αποφάσισε να προκηρύξει πρόωρες βουλευτικές εκλογές τον Φεβρουάριο του 2026, σε μια προσπάθεια να εδραιώσει την κοινοβουλευτική πλειοψηφία της, εύθραυστη μετά τις ιστορικά κακές επιδόσεις του κόμματός της στις εκλογές του 2024.

Αν και ο Ισίμπα και η Τακαΐτσι προέρχονται από τον ίδιο πολιτικό σχηματισμό, δεν έχουν τίποτα κοινό όταν πρόκειται για το ζήτημα της Κίνας. Ο πρώην πρωθυπουργός ευνοούσε την προσέγγιση. Η διάδοχός του ακολουθεί τα βήματα του μέντορά της Σίνζο Άμπε (δολοφονήθηκε στις 8 Ιουλίου του 2022), στις κυβερνήσεις του οποίου είχε αναλάβει επανειλημμένα υπουργικούς θώκους. Ο Άμπε αποτελούσε την ενσάρκωση ενός εθνικισμού που νοσταλγεί το μεγαλείο της ιαπωνικής Αυτοκρατορίας και είχε διακριθεί για τις προσπάθειές του να παρακάμψει το άρθρο 9 του Συντάγματος προκειμένου να επιτρέψει στην Ιαπωνία να εμπλέκεται σε συγκρούσεις που δεν την αφορούν άμεσα. Με άλλα λόγια, να κηρύσσει πόλεμο.

Προσέγγιση με την Κίνα από τη μια πλευρά, πολεμικές προετοιμασίες από την άλλη: είναι άραγε δυνατόν να υπερασπίζονται τα πάντα και το αντίθετό τους μέσα στους κόλπους του LDP; «Για να κατανοήσει κάποιος την ιδεολογική γραμμή του κόμματος, θα πρέπει καταρχάς να καταλάβει ότι στερείται ιδεολογικής γραμμής», ειρωνεύεται ο Βλαντιμίρ Μάλυκ, επισκέπτης ερευνητής στο πανεπιστήμιο του Κιότο. «Το γαλλικό αντίστοιχο θα ήταν ένα κόμμα που θα κάλυπτε το φάσμα από τον [μακρονικό] πρωθυπουργό Σεμπαστιέν Λεκορνύ έως την Μαρίν Λεπέν.» Πρόκειται για μια «ιδεολογική πλαστικότητα» η οποία, σύμφωνα με τον Ρόμπερτ Πεκάνεν, πολιτικό επιστήμονα στο πανεπιστήμιο της Ουάσιγκτον, εξηγεί την μακροβιότητα του κόμματος: σε εβδομήντα χρόνια ύπαρξης, το LDP έμεινε εκτός εξουσίας μονάχα για τέσσερα χρόνια. Η ιαπωνική δημοκρατία, οργανωμένη γύρω από αυτόν τον ευλύγιστο και ανθεκτικό πολιτικό σχηματισμό, εδώ και καιρό μοιάζει με μονοκομματικό καθεστώς…

Ας επιστρέψουμε στη γένεση αυτού του κινήματος. Το 1955, τα αμερικανικά στρατεύματα, που είχαν αναλάβει την κατοχή της Ιαπωνίας μεταξύ 1945 και 1952, αποχωρούν από τη χώρα. Έχει ξεχαστεί ο στόχος τους να μετατραπεί η Ιαπωνία σε υπόδειγμα δημοκρατίας για την Ασία. Η «κομμουνιστική απειλή» (στην Κορέα και στην Κίνα) επιβάλλει την μετατροπή του ιαπωνικού αρχιπελάγους σε προμαχώνα ενάντια στους «κόκκινους», τη στιγμή που το κομμουνιστικό και το σοσιαλιστικό κόμμα σημειώνουν εξαιρετικές επιδόσεις στη χώρα. Με την παρότρυνση των ΗΠΑ, τα δύο συντηρητικά κόμματα (το Φιλελεύθερο Κόμμα και το Δημοκρατικό Κόμμα) ξεπερνούν τις διαφωνίες τους και ενώνονται. Και ποιος θα μπορούσε να είναι καταλληλότερος για την ηγεσία του νέου πολιτικού οργανισμού από τον Νομπουσούκε Κίσι, επιφορτισμένο με την οργάνωση της καταναγκαστικής εργασίας κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, ύποπτο για εγκλήματα πολέμου «πρώτης κατηγορίας», απελευθερωμένο χωρίς δίκη από τις αμερικανικές κατοχικές αρχές και… παππού του Άμπε;

Ακόμα και με την υποστήριξη των Ηνωμένων Πολιτειών, τίποτα δεν προοιώνιζε ωστόσο την μακροημέρευση του Φιλελεύθερου Δημοκρατικού Κόμματος, ενός υπερσυντηρητικού και εθνικιστικού κόμματος σπαρασσόμενου από έριδες. Πράγματι, η μεταρρύθμιση της συνθήκης αμοιβαίας συνεργασίας και ασφάλειας (ΑΝΡΟ) με την Ουάσιγκτον, που παράτεινε τη δυνατότητα των αμερικανικών ενόπλων δυνάμεων να χρησιμοποιούν το ιαπωνικό έδαφος, συνέβαλε στην ενδυνάμωση μιας Αριστεράς προσηλωμένης στον ειρηνισμό. Αν και η συνθήκη όντως υπογράφηκε το 1960, στοίχισε στην εξουσία τον «αποκεφαλισμό» του Κίσι. Το LDP θα μπορούσε να μην έχει συνέλθει ποτέ από αυτήν την περιπέτεια. Αντίθετα, προχώρησε σε μια ριζική μεταμόρφωση που εξασφάλισε την επιβίωσή του.

Ο Χαγιάτο Ικέντα, ο οποίος ανέλαβε τα ηνία του κόμματος και της χώρας (1960-1964), αναθεώρησε τα πάντα. «Το στυλ του ήταν ριζικά διαφορετικό από εκείνο του Κίσι», εξηγεί ο Μάλυκ. «Κατεύνασε τις φατρίες, μοίρασε αξιώματα για να ικανοποιήσει όλο τον κόσμο και, κυρίως, επικεντρώθηκε στην οικονομία». Έθεσε τέρμα στο εθνικό αφήγημα που στηριζόταν στην ελπίδα για την ανοικοδόμηση μιας Ιαπωνίας όχι ιδιαίτερα διαφορετικής από τη χώρα που είχε χάσει τον πόλεμο: ήταν πλέον η ώρα του πραγματισμού. «Ο στόχος ήταν να διπλασιαστεί το ιαπωνικό ΑΕΠ μέσα σε δέκα χρόνια», συνεχίζει ο Μάλυκ. «Το LDP το κατάφερε μέσα σε επτά.» Αυτή η επιτυχία λειτούργησε ως καταλύτης για τον νέο προσανατολισμό του κόμματος. «Κινητοποιώντας το έθνος γύρω από μια νέα μορφή “ολοκληρωτικού πολέμου”, στη σφαίρα της οικονομίας αυτή τη φορά και όχι στην πολεμική, το σχέδιο για τον διπλασιασμό των εισοδημάτων διαδραμάτισε κομβικό ρόλο στην ανάρρωση της χώρας από τις εντάσεις της δεκαετίας του 1960», γράφει ο ιστορικός Νικ Καπούρ. «Η μεγέθυνση της οικονομίας μετατράπηκε τότε στον νέο άξονα γύρω από τον οποίο περιστρεφόταν η εθνική ταυτότητα, επιτελώντας μια ενοποιητική λειτουργία που θα μπορούσε να συγκριθεί με την προπολεμική εδαφική επέκταση της Αυτοκρατορίας» (1).

Ωστόσο, οι κληρονόμοι του Κίσι δεν είχαν εξαφανιστεί, με αποτέλεσμα να δημιουργηθούν δύο τάσεις στους κόλπους του LDP. Από τη μία πλευρά οι οπαδοί μιας σκληρής Δεξιάς, εθνικιστικής, ανοιχτά ξενόφοβης και εμμονικής με τα ζητήματα της εθνικής ταυτότητας και με την αναθεώρηση του άρθρου 9 του Συντάγματος. Οι κυριότεροι εκφραστές της υπήρξαν ο Γιασουχίρο Νακασόνε (1982-1987), ο Τζουνιτσίρο Κοϊζούμι (2001-2006) και ο Άμπε (2006-2007 και 2012-2020). Από την άλλη πλευρά υπήρξαν εκείνοι που ο δοκιμιογράφος Τομπίας Χάρις παρομοιάζει με τους Βρετανούς συντηρητικούς του one nation: ένα διαταξικό πολιτικό ρεύμα που ικανοποιεί τόσο τα συμφέροντα της ιαπωνικής αγροτιάς, ακόμη ισχυρής, όσο και εκείνα των επιχειρηματιών και των μικρεμπόρων. Αν και δημιουργήθηκε από τον Ικέντα, η πραγματική ενσάρκωση αυτής της πτέρυγας του LDP ήταν ο Κακουέι Τανάκα, πρωθυπουργός από το 1972 έως το 1974, μετά από μια καριέρα στις κατασκευές και τα δημόσια έργα. Προωθώντας την κατασκευή γεφυρών, αυτοκινητοδρόμων και σιδηροδρομικών γραμμών για τραίνα υψηλών ταχυτήτων, έθεσε τέλος στην γεωγραφική απομόνωση πολλών περιοχών της υπαίθρου, γεγονός που επέτρεψε στο LDP να εδραιώσει τη θέση του.

Η έμφαση στις υποδομές «αποτελεί ένα από τα κλειδιά που εξηγούν τις συντριπτικές εκλογικές νίκες του LDP καθ' όλη τη διάρκεια του 20ού αιώνα», εξηγεί ο Πεκάνεν. Γίνεται μάλιστα λόγος για «σύστημα LDP»: «Συγκέντρωση των φορολογικών εσόδων στα χέρια της κεντρικής κυβέρνησης, η οποία με τη σειρά της τα ανακατευθύνει προς τις τοπικές κυβερνήσεις. Για τους φιλόδοξους πολιτικούς, η ένταξη στο LDP μετατρέπεται στο ασφαλέστερο μέσο για να διαθέτουν πόρους όταν εκλεγούν και έτσι να επανεκλεγούν ευκολότερα».

Το πελατειακό σύστημα που δημιουργήθηκε τότε σε ολόκληρη τη χώρα –διασυνδέοντας συντηρητικούς πολιτικούς, ανώτατα στελέχη της δημόσιας διοίκησης και επιχειρηματίες– απέκτησε σύντομα τόσο σημαντικό ρόλο ώστε ονομάστηκε «σιδερένιο τρίγωνο». Έτσι, τα κονδύλια προς τον κατασκευαστικό κλάδο σημείωσαν εκρηκτική αύξηση στην Ιαπωνία μεταξύ των δεκαετιών του 1960 και του 1980, ξεπερνώντας το 20% του κρατικού προϋπολογισμού. Συγκριτικά, την ίδια περίοδο, η Γαλλία αφιέρωνε από 5% έως 7% του προϋπολογισμού της στα δημόσια έργα. Το εξαιρετικά πυκνό σιδηροδρομικό και οδικό δίκτυο της Ιαπωνίας οφείλεται εν μέρει στην επιθυμία του LDP να παραμείνει στην εξουσία.

Το πελατειακό σύστημα και η διαπλοκή με τους επιχειρηματικούς κύκλους αποδείχθηκαν ένα αποτελεσματικό εργαλείο για την εξασφάλιση εκλογικών επιτυχιών, συνεπάγονταν ωστόσο και ορισμένα πολύκροτα σκάνδαλα. Όμως, στις αρχές της δεκαετίας του 1990, η Ιαπωνία κλονίζεται. Όχι μόνο τερματίζεται ο Ψυχρός Πόλεμος με την κατάρρευση της ΕΣΣΔ, αλλά σκάει και η κερδοσκοπική φούσκα στα ακίνητα και στον χρηματοοικονομικό τομέα, που είχε ντοπάρει την οικονομία της χώρας. Η χώρα βυθίστηκε σε μια ύφεση από την οποία έως και σήμερα δεν έχει κατορθώσει να ξεφύγει. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, οι «δουλειές» φάνταζαν ακόμα λιγότερο αποδεκτές στα μάτια του πληθυσμού. Το LDP άρχισε να περνάει σε φάση αποσύνθεσης.

Το 1993, περίπου τριάντα εκλεγμένα στελέχη του κόμματος αποχώρησαν και δημιούργησαν μικρά κόμματα με σκοπό να συμμαχήσουν με την αντιπολίτευση. Ένας υβριδικός συνασπισμός ανέτρεψε το LDP. Οι οκτώ πολιτικοί σχηματισμοί που τον αποτελούσαν δεν συμφωνούσαν σε τίποτα, πέρα από την αναγκαιότητα να υπάρξει κάποια πολιτική εναλλαγή στην κυβέρνηση. Μόλις ψηφίστηκε η μεταρρύθμιση του εκλογικού νόμου που καθιέρωνε μεικτό εκλογικό σύστημα (συνδυασμός μονοεδρικών εκλογικών περιφερειών και αναλογικής εκπροσώπησης), με υποτιθέμενο στόχο την ενίσχυση του πλουραλισμού εντός των θεσμών, ο συνασπισμός διαλύθηκε. Διάρκεσε λιγότερο από έναν χρόνο. Το LDP, που είχε επιζήσει από όλες τις κρίσεις του δεύτερου ημίσεος του 20ού αιώνα, είχε προετοιμάσει την επιστροφή του. Ήταν πλέον έτοιμο να αναζητήσει συμμάχους, στους οποίους συγκαταλεγόταν το βουδιστικό κόμμα Κομέιτο, και έτσι εξασφάλισε μια νέα περίοδο αδιαφιλονίκητης εξουσίας. Θα διαρκούσε για δεκαπέντε χρόνια.

Η γρήγορη επιστροφή του LDP στην εξουσία οφείλεται στο γεγονός ότι πραγματοποίησε μια νέα εντυπωσιακή μεταμόρφωση. Το σκάσιμο της φούσκας έπληξε βαρύτατα πολλούς μισθωτούς, δημιουργώντας ακόμα περισσότερες ρωγμές στο μεταπολεμικό κοινωνικό συμβόλαιο που εγγυούνταν, με αντάλλαγμα την πλήρη αυτοθυσία για χάρη της επιχείρησης, την οικονομική ασφάλεια και μια διά βίου θέση εργασίας. Η οικονομία αντιμετωπίζει προβλήματα; Το LDP προσπαθεί να στρέψει τα βλέμματα «στις παλιές αξίες που έδωσαν ισχύ στην προπολεμική Ιαπωνία, τις αξίες της αυτοκρατορικής Ιαπωνίας», αναλύει ο Τιερύ Γκουτμάν, καθηγητής πολιτικής επιστήμης στο ιαπωνικό πανεπιστήμιο του Μίε. Η δεκαετία του 1960 σημαδεύτηκε από την επικράτηση των οικονομικών ζητημάτων απέναντι στους ιδεολογικούς αγώνες. Τη δεκαετία του 1990 αναδύθηκαν ηγέτες πιο ανοιχτά εθνικιστές και πιο επιθετικοί όσον αφορά τα ζητήματα εθνικής μνήμης.

Χρειάστηκε η συσσώρευση σκανδάλων κατά τη θητεία του Άμπε (2006-2007), οι αναρίθμητες εσωτερικές διαμάχες κατά τη θητεία του Γιασούο Φουκούντα (2007-2008) και του Τάρο Άσο (2008-2009), καθώς και η χρηματοπιστωτική κρίση των subprime, για να χάσει το κόμμα την εξουσία το 2009. Ωστόσο, την ανέκτησε τρία χρόνια αργότερα, με μια γραμμή η οποία –αν θεωρήσουμε τις θητείες του Φούμιο Κισίντα (2021-2024) και του Σιγκέρου Ισίμπα (2024-2025) ως «μετριοπαθείς παρενθέσεις»– υπογράμμισε την κυριαρχία του στρατοπέδου των ιδεολόγων στους κόλπους του LDP.

Ωστόσο, εγκαταλείποντας τον κεντρώο εταίρο της, το κόμμα Κομέιτο, το οποίο διαφωνεί στα ζητήματα που άπτονται του άρθρου 9 του Συντάγματος, η Τακαΐτσι επιχειρεί μια δεξιά στροφή. Κι αυτό διότι μια απειλή έχει πλέον εμφανιστεί στην άκρα δεξιά πλευρά της πολιτικής σκακιέρας: το υπερσυντηρητικό κόμμα Σανσέιτο, που ιδρύθηκε το 2020 και σημείωσε σημαντική εκλογική επιτυχία τον Ιούλιο του 2025, καταλαμβάνοντας 14 έδρες στη Δίαιτα, έναντι μόνο μίας στην προηγούμενη κοινοβουλευτική περίοδο.

Οργή στο Πεκίνο, ενθουσιασμός στη νεολαία

Προτεραιότητα στην ιαπωνική καταγωγή, καταπολέμηση της μετανάστευσης, υπεράσπιση των συντηρητικών αξιών… Στο Χ και στο You Tube, το Σανσέιτο παίζει το χαρτί της αγανάκτησης ώστε να προκαλέσει την κινητοποίηση, κυρίως της νεολαίας. Σύμφωνα με τον Πεκάνεν, «ο τυπικός ψηφοφόρος του Σανσέιτο είναι ένας άντρας γύρω στα τριάντα που καταναλώνει ειδήσεις μέσω του smartphone του». Κατά τα άλλα, η παραδοσιακή αντίληψη για τα κόμματα τείνει να αντιστραφεί. «Από τη δεκαετία του 2000», παρατηρεί ο Γιοσιχίκο Τακενάκα, καθηγητής πολιτικής επιστήμης στο πανεπιστήμιο της Τσουκούμπα, «οι νεαροί ψηφοφόροι έχουν την τάση να κατατάσσουν το Κομμουνιστικό Κόμμα στις συντηρητικές δυνάμεις και, αντιθέτως, τα κόμματα της Δεξιάς στις προοδευτικές». Έτσι, το Σανσέιτο, με τα απροκάλυπτα ξενόφοβα αλλά ευρηματικά και καλογυρισμένα βίντεό του, θεωρείται πιο «προοδευτικό» από το «κάπως γκρίζο» ΚΚ Ιαπωνίας που δίνει ιδιαίτερη έμφαση στα ζητήματα της κοινωνικής δικαιοσύνης, τα οποία θεωρούνται απαρχαιωμένα. «Η αστάθεια του εκλογικού σώματος είναι πολύ εντονότερη σήμερα σε σχέση με τη δεκαετία του 1990» επιβεβαιώνει ο Μάλυκ. «Οι νέοι με δικαίωμα ψήφου είναι πολύ λιγότερο πιστοί σε ένα κόμμα απ' ό,τι οι μεγαλύτεροί τους. Ψηφίζουν νεαρούς πολιτικούς που χειρίζονται άψογα τις σύγχρονες τεχνικές επικοινωνίας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.» Σε αυτό το γεγονός οφείλεται ο πειρασμός για «έξυπνες ατάκες», όπως εκείνη της Τακαΐτσι που προκάλεσε την οργή του Πεκίνου –και τον ενθουσιασμό ενός μεγάλου τμήματος της νεολαίας.

Ωστόσο, η διεκδίκηση του ακροδεξιού εκλογικού σώματος προϋποθέτει την εγκατάλειψη ενός πολιτικού χώρου στον οποίο εισχωρούσε περισσότερο ο Ισίμπα. Ένας χώρος τόσο ευρύς ώστε έχει αρχίσει να κυριαρχείται από τα δύο μεγαλύτερα κόμματα της αντιπολίτευσης: το Κομέιτο και το Συνταγματικό Δημοκρατικό Κόμμα, τα οποία ελπίζουν να επωφεληθούν από τη ριζοσπαστικοποίηση του LDP και από τις οικονομικές αναταράξεις που προκαλούνται από την ανοιχτή σύγκρουση με την Κίνα, προκειμένου να επιχειρήσουν, για μία ακόμα φορά, να θέσουν τέλος στη βασιλεία του LDP. Ωστόσο, η ιστορία αποδεικνύει ότι άλλο είναι να ανατρέψεις τον συγκεκριμένο πολιτικό σχηματισμό και άλλο να τον εμποδίσεις να επιστρέψει στην εξουσία.

(1) Nick Kapur, Japan at the Crossroads: Conflict and Compromise After ANPO, Harvard University Press, Κέμπριτζ (ΗΠΑ), 2018.

Το πολυμερές σύστημα σε κρίση και το διακύβευμα για την Ευρώπη

Pedro Sánchez — 2026-04-05T04:00:00Z

«No a la guerra». Η Ισπανία ύψωσε μια ξεχωριστή φωνή στη διεθνή σκηνή. Για μία ακόμη φορά, μετά την αμερικανική επίθεση εναντίον της Βενεζουέλας, μετά τη γενοκτονία στη Γάζα. Ο πρωθυπουργός της Πέδρο Σάντσεθ εξηγεί μέσα από το άρθρο του, ειδικά γραμμένο για τη Le Monde diplomatique, τους λόγους για τους οποίους η χώρα του αρνείται την κυριαρχία του νόμου του ισχυρότερου.

Κανείς δεν αλλάζει συμπεριφορά όταν βλέπει ένα μάτσο χαρτιά. Μέχρι κάποιος να πει ότι πρόκειται για χρήματα.

Ο Τζον Σερλ, ένας από τους φιλοσόφους με τη μεγαλύτερη επιρροή ανάμεσα σε εκείνους που έχουν στοχαστεί πάνω στον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν οι θεσμοί, χρησιμοποιούσε αυτό το απλό παράδειγμα για να φωτίσει μια βαθύτερη αλήθεια: ένα μεγάλο μέρος του κοινωνικού κόσμου δεν υπάρχει παρά μόνο επειδή συμφωνούμε συλλογικά για την ύπαρξή του. Μια γραμμή πάνω σε έναν χάρτη γίνεται σύνορο. Λέξεις καταγεγραμμένες σε μια συνθήκη γίνονται δεσμευτικές υποχρεώσεις. Και, όπως είπαμε, ένα κομμάτι χαρτί γίνεται πλούτος.

Αυτές οι κοινά αποδεκτές μυθοπλασίες καθιστούν δυνατή τη ζωή μέσα στην κοινωνία. Το χρήμα είναι μία από αυτές. Όπως και το πολυμερές σύστημα και οι κανόνες του διεθνούς δικαίου που οργανώνουν τις σχέσεις ανάμεσα στα κράτη. Κι όμως, πολλοί είναι εκείνοι που, ενώ αποδέχονται χωρίς τον παραμικρό δισταγμό την πρώτη από αυτές τις μυθοπλασίες, απορρίπτουν αμέσως τη δεύτερη. Ο λόγος είναι απλός: ορισμένες μυθοπλασίες θέτουν όρια στην εξουσία. Και η ρήξη με μια διεθνή τάξη βασισμένη σε κανόνες μπορεί να ωφελήσει ορισμένους –σε βάρος όλων των υπολοίπων.

Τα τελευταία χρόνια, οι πιέσεις που ασκούνται στη διεθνή τάξη έχουν ενταθεί σε δύο μέτωπα. Από τη μία, ορισμένες μεγάλες ή ανερχόμενες δυνάμεις θεωρούν ότι μπορούν να αποδυναμώσουν τους υφιστάμενους κανόνες και να τους αναδιαμορφώσουν προς όφελός τους. Η τάση αυτή βρίσκει την πιο βίαιη έκφρασή της στον πόλεμο. Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, η καταστροφική γενοκτονία στη Γάζα, οι μονομερείς πρωτοβουλίες των Ηνωμένων Πολιτειών με στόχο να προκληθεί «αλλαγή καθεστώτος» στη Βενεζουέλα και τώρα στο Ιράν –όλες τους επιχειρήσεις που πραγματοποιήθηκαν χωρίς καν την προσπάθεια εξασφάλισης μιας στοιχειώδους διεθνούς έγκρισης– επιβεβαιώνουν ότι ορισμένες κυβερνήσεις αμφισβητούν ανοιχτά τα ίδια τα θεμέλια του διεθνούς συστήματος. Την ίδια λογική μπορούμε να παρατηρήσουμε και πέρα από το πεδίο της μάχης, στη μετατροπή του εμπορίου, της τεχνολογίας και ακόμη και των μεταναστευτικών ροών σε εργαλεία πίεσης –που χρησιμοποιούνται ολοένα και περισσότερο ως όπλα για την επιβολή σε αντιπάλους ή για την εξυπηρέτηση γεωπολιτικών συμφερόντων.

Κάποιοι ηγέτες επιλέγουν τη σιωπή

Από την άλλη, η βασισμένη σε κανόνες διεθνής τάξη πλήττεται εξίσου σοβαρά και όταν πολιτικοί ηγέτες, μπροστά σε τέτοιες επιθετικές ενέργειες, επιλέγουν τη σιωπή και την ασάφεια αντί να υπερασπιστούν το διεθνές δίκαιο. Προσπαθώντας να αποφύγουν τη σύγκρουση, καταφεύγουν στον κατευνασμό –στην εσφαλμένη πεποίθηση ότι η αυτοσυγκράτηση θα μαλακώσει όσους παραβιάζουν τους κανόνες. Θεωρούν ότι οι λέξεις έχουν πολύ μικρότερη επίδραση στη διεθνή τάξη από ό,τι οι βόμβες. Κάνουν λάθος. Όταν πρόκειται για κανόνες, οι λέξεις διαμορφώνουν τον κόσμο. Όταν μεσαίες δυνάμεις αποδεικνύονται ανίκανες να υπερασπιστούν το διεθνές δίκαιο –ή, ακόμη χειρότερα, το εγκαταλείπουν– το μόνο που κάνουν είναι να επιταχύνουν τη διάβρωσή του. Η αποτυχία τους δεν περνά απαρατήρητη. Την βλέπουν οι σύμμαχοί τους. Την βλέπουν τα κράτη, μεγάλα και μικρά. Και όταν αρκετοί παίκτες της παγκόσμιας σκακιέρας καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι οι κανόνες δεν έχουν πλέον καμία σημασία, το σύστημα αρχίζει να αποσυντίθεται. Στην προσπάθειά τους να προστατευθούν, αυτές οι δυνάμεις καταλήγουν να δημιουργούν ακριβώς την αποσταθεροποίηση που φοβούνταν.

Αυτή η δυναμική στηρίζεται σε μια απλή αλλά λανθασμένη ιδέα: ότι σε έναν πολυπολικό κόσμο, η επιστροφή σε σφαίρες επιρροής θα μπορούσε ταυτόχρονα να ωφελήσει τις μεγάλες δυνάμεις, να δημιουργήσει μια ισορροπία μεταξύ τους και να αποδειχθεί ευεργετική για τους πολίτες τους. Η ιστορία δείχνει κάτι εντελώς διαφορετικό. Όταν καταρρέουν οι κοινοί κανόνες, δεν επικρατεί η συνεννόηση αλλά ο ανταγωνισμός. Και αυτό οδηγεί σε σύγκρουση και φτώχεια για όλους. Ή σχεδόν για όλους. Πρέπει να κατανοήσουμε ότι όσα θεωρούμε αυτονόητα και καθιστούν τη ζωή μας αξιοπρεπή –η οικονομική ανάπτυξη, οι αγορές που λειτουργούν, η κοινωνική προστασία– στηρίζονται στη διεθνή σταθερότητα και στην ειρήνη. Το πολυμερές σύστημα δεν είναι μια αφηρημένη έννοια –είναι μια καθημερινή πραγματικότητα. Μια θέση εργασίας σε ένα εργοστάσιο του Ντιτρόιτ. Ένα γεμάτο ράφι σε ένα σούπερ μάρκετ στο Παρίσι. Ένας φοιτητής στο Λονδίνο. Διακοπές στην Ιαπωνία. Η ευημερία μας βασίζεται πάνω απ' όλα σε κάτι τόσο εύθραυστο όσο και θεμελιώδες: τη διατήρηση μιας τάξης βασισμένης σε κανόνες. Και αν κάποιος εξακολουθεί να αμφιβάλλει, αρκεί να φανταστεί πώς θα μπορούσαν να διατηρηθούν τα κράτη προνοίας σε έναν κόσμο όπου ένας παρατεταμένος πόλεμος στη Μέση Ανατολή θα εκτόξευε την τιμή του πετρελαίου στα 150 δολάρια το βαρέλι. Με το ένα τρίτο της παγκόσμιας προσφοράς λιπασμάτων μπλοκαρισμένο λόγω της σύγκρουσης, με σοβαρή διαταραχή των βασικών εμπορικών διαδρομών, με τις αγορές ενέργειας σε κατάσταση διαρκούς αστάθειας. Δεν πρόκειται για απίθανο σενάριο. Είναι αυτό που μας περιμένει αν επικρατήσει ο νόμος του ισχυρότερου. Και αυτό αποδεικνύει ότι η επιλογή δεν είναι ανάμεσα στο πολυμερές σύστημα και σε μια νέα ισορροπία, αλλά ανάμεσα στην τάξη και στο χάος.

Ό,τι κι αν υποστηρίζουν ορισμένοι, το σύστημα δεν λειτουργεί σε βάρος των λαών. Το αντίθετο. Τα τελευταία εβδομήντα πέντε χρόνια συνέβαλε στη διαμόρφωση της πιο ευημερούσας και σταθερής περιόδου στην ανθρώπινη ιστορία. Ο αριθμός των νεκρών σε ένοπλες συγκρούσεις μειώθηκε περίπου στο μισό τις τελευταίες δεκαετίες, παρότι τα τελευταία χρόνια έχει αυξηθεί. Το παγκόσμιο κατά κεφαλήν εισόδημα πενταπλασιάστηκε. Το διεθνές εμπόριο γνώρισε πρωτοφανή ανάπτυξη, με τον όγκο συναλλαγών σε παγκόσμια κλίμακα να έχει αυξηθεί κατά περίπου σαράντα φορές από το 1950, συμβάλλοντας στην άνοδο του βιοτικού επιπέδου σε όλες τις ηπείρους. Και η ακραία φτώχεια υποχώρησε, από περίπου 60% του παγκόσμιου πληθυσμού σε λιγότερο από 10%. Ο απολογισμός αυτός διόλου τέλειος δεν είναι. Είναι όμως σαφώς καλύτερος από κάθε άλλο μοντέλο που έχει γνωρίσει η ανθρωπότητα.

Αυτές οι επιτυχίες δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να μας εμποδίσουν να αναγνωρίσουμε τις αδυναμίες του πολυμερούς συστήματος. Δεν είναι επαρκώς αντιπροσωπευτικό, όπως δείχνει χαρακτηριστικά το Συμβούλιο Ασφαλείας του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, το οποίο εξακολουθεί να αντανακλά τις ισορροπίες ισχύος του 1945 και όχι εκείνες του 21ου αιώνα. Οι διεθνείς κανόνες, είναι προφανές, συχνά εφαρμόζονται επιλεκτικά. Και όταν παραβιάζονται, συχνά οι θεσμοί στερούνται είτε της απαραίτητης ισχύος είτε των μέσων για να τους επιβάλουν.

Ωστόσο, το γεγονός ότι το οικοδόμημα παρουσιάζει ρωγμές δεν σημαίνει ότι πρέπει να το κατεδαφίσουμε και να μείνουμε εκτεθειμένοι χωρίς κατάλυμα. Διότι ένας κόσμος χωρίς τάξη βασισμένη σε κανόνες είναι ένας κόσμος όπου υπερισχύει η ωμή ισχύς, όπου οι εξαναγκασμοί γίνονται ευκολότεροι, όπου ο συντονισμός για την αντιμετώπιση των προβλημάτων της ανθρωπότητας καθίσταται δυσκολότερος. Και δεν μπορούμε να μας το επιτρέψουμε. Όχι τώρα.

Σήμερα, περισσότερο από ποτέ, έχουμε ανάγκη από εργαλεία παγκόσμιου συντονισμού: τα έθνη-κράτη παραμένουν οι βασικοί παράγοντες της διεθνούς πολιτικής, όμως πολλές από τις σημερινές προκλήσεις υπερβαίνουν τα σύνορα και δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν από ένα μόνο κράτος. Επιπλέον, είναι πιο σύνθετες και πιο επείγουσες από εκείνες που καλούνταν να διαχειριστούν οι κοινωνίες όταν σχεδιάστηκε η αρχιτεκτονική του πολυμερούς συστήματος. Η κλιματική αλλαγή απειλεί να ανατρέψει τη ζωή σε μεγάλες εκτάσεις του πλανήτη. Οι μεταναστευτικές ροές αποκαλύπτουν βαθιές παγκόσμιες ανισορροπίες και εξελίσσονται σε μείζον πολιτικό διακύβευμα για πολλές κοινωνίες. Ο έλεγχος της τεχνητής νοημοσύνης και ο ολοένα ταχύτερος ρυθμός των τεχνολογικών αλλαγών δημιουργούν νέους κινδύνους που δεν γνωρίζουν σύνορα.

Οι προκλήσεις αυτές απαιτούν παγκόσμια συνεργασία. Και μόνο το πολυμερές σύστημα την καθιστά εφικτή. Όμως, για να επιτευχθούν τα αναμενόμενα αποτελέσματα, απαιτούνται μεταρρυθμίσεις. Μεταρρυθμίσεις δομικές και επείγουσες.

Πρώτον, πρέπει να εγκαταλείψουμε την αυταπάτη ότι το πολυμερές σύστημα θα λειτουργούσε ως περιοριστικός μηχανισμός της πραγματικής κατανομής ισχύος στον κόσμο. Αν θέλει να επιβιώσει, οφείλει να αντανακλά τις ισορροπίες ισχύος του 21ου αιώνα. Το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών αποτελεί το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτού του αναχρονισμού: η σύνθεσή του, η δομή του και το σύστημα του βέτο βρίσκονται σε αντίθεση με τις ίδιες τις αρχές πάνω στις οποίες οικοδομήθηκε η πολυμερής διεθνής τάξη. Η εντύπωση ότι δεν μπορεί να ανταποκριθεί στις σημερινές κρίσεις συλλογικής ασφάλειας οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στο γεγονός ότι δεν κατόρθωσε να προσαρμοστεί.

Δεύτερον, το σύστημα πρέπει να γίνει πιο δημοκρατικό, πιο πολυφωνικό και πιο συμπεριληπτικό. Οι χώρες του Παγκόσμιου Νότου δεν μπορούν να παραμένουν παθητικοί αποδέκτες πόρων. Πρέπει να γίνουν οι ίδιες διαμορφωτές του μέλλοντός τους, με φωνή, ψήφο και ουσιαστική επιρροή στους πολυμερείς θεσμούς. Οι μεγάλες δημοκρατίες του Παγκόσμιου Νότου οφείλουν να έχουν θέση στα όργανα όπου λαμβάνονται οι πιο κρίσιμες αποφάσεις σε παγκόσμιο επίπεδο.

Τέλος, πρέπει να ενισχύσουμε τις δυνατότητες ελέγχου και επιβολής των θεσμών που είναι επιφορτισμένοι με την παγκόσμια ασφάλεια. Οι κανόνες έχουν αξία μόνο αν μπορούμε να διασφαλίσουμε την τήρησή τους, να τους υπερασπιστούμε και να τους επιβάλουμε. Για πολύ καιρό, όσοι παραβιάζουν τους κοινούς κανόνες κοιμούνται ήσυχοι, ενώ όσοι τους σέβονται περιορίζονται σε ανακοινώσεις «βαθιάς ανησυχίας». Αυτό δεν μπορεί να συνεχιστεί: η «ανησυχία» πρέπει να αλλάξει στρατόπεδο. Ήρθε η στιγμή όσοι παραβιάζουν τους κανόνες να βρεθούν υπό πραγματική διεθνή πίεση. Και όσοι υπερασπίζονται τους κανόνες να δράσουν με την αποφασιστικότητα που απαιτούν οι περιστάσεις.

Η μεταρρύθμιση πρέπει επομένως να επικεντρωθεί στην αποτελεσματικότητα και στην αντιπροσωπευτικότητα. Απαιτούνται ταχύτερες διαδικασίες λήψης αποφάσεων, σαφέστερες εντολές και ισχυρότεροι μηχανισμοί εφαρμογής των συλλογικών αποφάσεων. Ταυτόχρονα, οι διεθνείς θεσμοί πρέπει να γίνουν πιο αποτελεσματικοί, λιγότερο γραφειοκρατικοί και πιο ικανοί να ανταποκρίνονται σε επείγουσες κρίσεις. Διαφορετικά, η αξιοπιστία του πολυμερούς συστήματος θα συνεχίσει να διαβρώνεται.

Η λογική του πολυμερούς συστήματος δεν γίνεται πουθενά πιο εμφανής από ό,τι στην Ευρώπη. Η Ευρωπαϊκή Ένωση γεννήθηκε μέσα από ένα σκληρό μάθημα: ανταγωνισμοί που δεν είχαν περιοριστεί οδήγησαν, δύο φορές, σε καταστροφή. Κατέστρεψαν τους λαούς, τις οικονομίες και τα κράτη. Το διεθνές δίκαιο, οι κοινές θεσμικές δομές, η κοινή άσκηση κυριαρχίας δεν ήταν ιδεαλιστικές φιλοδοξίες: αρχικά, ήταν όροι επιβίωσης –και στη συνέχεια όροι ευημερίας.

Το ευρωπαϊκό εγχείρημα δείχνει τι συμβαίνει όταν η αλληλεξάρτηση οργανώνεται και καθοδηγείται, αντί να αντιμετωπίζεται με φόβο. Μέσα από κοινούς κανόνες και θεσμούς, τα κράτη μετέτρεψαν μια ήπειρο που άλλοτε σπαρασσόταν από αδιάκοπους πολέμους σε έναν χώρο που χαρακτηρίζεται από συνεργασία, ενοποίηση και ανάπτυξη. Σήμερα, οι ευρωπαϊκές χώρες συγκαταλέγονται στις πρώτες παγκοσμίως σε όρους ευημερίας, προσδόκιμου ζωής, κοινωνικής ανάπτυξης και δημοκρατίας. Και κυρίως, έχουν διατηρήσει την ειρήνη σε μια ήπειρο που επί αιώνες βρισκόταν στο επίκεντρο των παγκόσμιων συγκρούσεων.

Επομένως, για την Ευρώπη, το πολυμερές σύστημα δεν αποτελεί απλώς ηθική υποχρέωση. Είναι και δομική αναγκαιότητα. Σε έναν κόσμο που διέπεται από κανόνες και θεσμούς, η Γηραιά Ήπειρος διαθέτει πολύ μεγαλύτερη επιρροή από όση θα υπέθετε κάποιος με βάση τον πληθυσμό ή το ακαθάριστο εγχώριο προϊόν της. Η Ένωση ενισχύει τη δύναμη των κρατών-μελών της, εντάσσοντάς την σε ένα πλαίσιο νόμων, κανόνων και συνεργασίας.

Και το αντίστροφο ισχύει επίσης. Σε έναν κόσμο όπου κυριαρχούν οι σφαίρες επιρροής και η ωμή ισχύς, η διαρθρωτική θέση της Ευρώπης είναι προορισμένη να αποδυναμωθεί. Η πολιτική της μεγιστοποιημένης ισχύος ευνοεί μεγαλύτερους και πιο επιθετικούς παίκτες. Η οικονομική αλληλεξάρτηση μετατρέπεται σε μέσο πίεσης αντί για πηγή ευημερίας. Οι συμμαχίες που αποβλέπουν στη συλλογική ασφάλεια γίνονται πιο εύθραυστες. Και ο ανοιχτός χαρακτήρας της Ευρώπης –μία από τις μεγαλύτερες δυνάμεις της– μετατρέπεται σε αδυναμία.

Οι συνέπειες αυτής της διάβρωσης είναι ήδη ορατές. Καθώς υποχωρεί η βασισμένη σε κανόνες διεθνής τάξη, ο γεωπολιτικός ανταγωνισμός, οι οικονομικοί καταναγκασμοί και οι εξωτερικές πιέσεις δοκιμάζουν όλο και περισσότερο τη συνοχή του ευρωπαϊκού εγχειρήματος. Σε έναν πιο κατακερματισμένο κόσμο, η επιστροφή σε στενά εθνικούς υπολογισμούς γίνεται όλο και πιο ελκυστική.

Ωστόσο, πρόκειται για μια επίπλαστη ασφάλεια. Για την Ευρώπη, η εγκατάλειψη του πολυμερούς συστήματος δεν θα οδηγήσει σε ανάκτηση εθνικής κυριαρχίας, αλλά σε απώλεια επιρροής. Το ίδιο το ευρωπαϊκό εγχείρημα αποδεικνύει ότι η συνεργασία μπορεί να αμβλύνει τις αντιπαλότητες και ότι οι κανόνες μπορούν να μετατρέψουν την αλληλεξάρτηση σε πηγή σταθερότητας και ευημερίας –και όχι ευπάθειας.

Η διεθνής τάξη στηρίζεται σε μια κοινή παραδοχή: ότι η ισχύς μπορεί να περιοριστεί από τον νόμο, ότι οι δεσμεύσεις μπορούν να υπερβούν τα άμεσα συμφέροντα και ότι η συνεργασία μπορεί να μετριάσει τις αντιπαλότητες. Κάποιοι θα πουν ότι αυτές οι πεποιθήσεις ανήκουν στη σφαίρα της φαντασίας. Όμως, ακριβώς αυτή η «φαντασία» επιτρέπει σε δισεκατομμύρια ανθρώπους να συνεργάζονται, να συναλλάσσονται, να ευημερούν και να απολαμβάνουν ένα επίπεδο ειρήνης χωρίς ιστορικό προηγούμενο.

Πρέπει λοιπόν να αντιμετωπίσουμε τη σημερινή κρίση όχι ως μια αναπόφευκτη παρακμή του πολυμερούς συστήματος, αλλά ως μια δοκιμασία της βούλησής μας να το ανανεώσουμε. Έχουμε τώρα μια ευκαιρία –που δεν εμφανίζεται παρά μόνο μία φορά σε κάθε γενιά– να μεταρρυθμίσουμε, αντί να εγκαταλείψουμε, τους κοινούς κανόνες, τις ρυθμίσεις και τους θεσμούς που καθιστούν δυνατή την παγκόσμια συνεργασία. Χωρίς αυτά, εκείνο που παρουσιάζεται ως ρεαλισμός μετατρέπεται γρήγορα σε κάτι πολύ πιο σκληρό: στον νόμο του ισχυρότερου.

Η ενέλιξη απειλεί την κινεζική οικονομία

Nathan Sperber — 2026-03-22T05:00:00Z

Παρά τα εντυπωσιακά αποτελέσματα των κινεζικών επιχειρηματικών ναυαρχίδων, ο ξέφρενος ανταγωνισμός για τις τιμές και την κυριαρχία στην παγκόσμια αγορά έχει οδηγήσει σε ένα φαινόμενο αποδυνάμωσης που θα μπορούσε να απειλήσει την ισορροπία ολόκληρου του οικονομικού συστήματος. Στην επίσημη γλώσσα περιγράφεται με τον όρο «ενέλιξη» –η αντιστροφή της εξέλιξης– και θεωρείται τόσο σημαντικός κίνδυνος ώστε το Πεκίνο έχει αναγάγει τον αγώνα εναντίον του σε προτεραιότητα.

Το 2025, η κινεζική οικονομία κατέγραψε νέο ρεκόρ εξαγωγών. Το Bloomberg News φτάνει μέχρι το σημείο να προβλέπει εμπορικό πλεόνασμα ύψους 1,2 τρισ. δολαρίων (1,035 τρισ. ευρώ) για φέτος (1). Πρωτοφανές! Αυτή η επίδοση εξηγείται όχι μόνο από την εδραίωση της κυριαρχίας της χώρας σε τομείς όπου παραδοσιακά διαθέτει ανταγωνιστικό πλεονέκτημα (υφαντουργία, χάλυβας, smartphones), αλλά και από την επιτάχυνση των εξαγωγών των λεγόμενων «πράσινων» τεχνολογιών. Ξεκινώντας από τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα, τα φωτοβολταϊκά και τις μπαταρίες λιθίου, που οι κινεζικές αρχές αποκαλούν «τα τρία νέα προϊόντα», εκτιμώντας ότι θα καταστούν αναγκαία στο πλαίσιο της παγκόσμιας «οικολογικής μετάβασης» (2).

Από τη σκοπιά των πρωτευουσών της Δύσης, αυτά τα αποτελέσματα θα μπορούσαν να εξηγηθούν από μια στρατηγική βασισμένη σε εκείνο που η Καναδή πρώην υπουργός Οικονομίας Κρίστια Φρίλαντ είχε χαρακτηρίσει το 2024 ως «εσκεμμένη πολιτική δημιουργίας πλεονάζουσας παραγωγικής ικανότητας κατευθυνόμενη από το κράτος» (3). Πρόκειται για μια πολιτική που αποσκοπεί στο ντοπάρισμα της ανταγωνιστικότητας των επιχειρήσεων μέσω της διευκόλυνσης του ντάμπινγκ (της πώλησης σε αδικαιολόγητα χαμηλές τιμές) των προϊόντων τους στις παγκόσμιες αγορές. Σύμφωνα με αυτήν την ανάλυση, οι δυτικές κοινωνίες υποφέρουν από τον αθέμιτο ανταγωνισμό ενός κινεζικού παραγωγικού μηχανισμού που απολαμβάνει πλήθος καταχρηστικών πλεονεκτημάτων από το Πεκίνο.

Κι όμως, έξι από τους κυριότερους παραγωγούς φωτοβολταϊκών της χώρας (Jinko Solar, Longi, JA Solar, Trina Solar, Tongwei και TCL Technology) ήταν στο κόκκινο το 2025, καθώς συσσώρευσαν συνολικές ζημίες 20,2 δισ. γιουάν (2,5 δισ. ευρώ) κατά το πρώτο εξάμηνο του έτους (Financial Times, 4 Σεπτεμβρίου 2025). Όσον αφορά τα ηλεκτρικά οχήματα, τα κέρδη μειώθηκαν επίσης, σε μια συγκυρία πολέμου τιμών ανάμεσα στους κατασκευαστές. Η BYD, ο εθνικός πρωταθλητής του κλάδου και πρώτος παραγωγός παγκοσμίως σε συνεχή διαγκωνισμό με την αμερικανική Tesla, εμφανίζει αρνητικό κεφάλαιο κίνησης. Οι τοπικοί ανταγωνιστές της βρίσκονται σε ακόμα πιο άσχημη κατάσταση (Financial Times, 13 Ιουνίου 2025). Συνεπώς, βρισκόμαστε μπροστά σε ένα παράδοξο: η αύξηση της παραγωγής και οι εξαγωγές φαίνεται να συνοδεύονται από την αποδυνάμωση των εμπλεκόμενων επιχειρήσεων. Έτσι, πίσω από την κινεζική «επιτυχία», κρύβονται απειλές για την επιβίωση αυτών των στρατηγικών κλάδων παραγωγής.

Το σύνδρομο αυτό δεν είναι νέο στην Κίνα. Ο Ρομπέρ Μπουαγιέ, ερευνητής οικονομολόγος και εξέχουσα μορφή της «σχολής της ρύθμισης», περιέγραφε εδώ και περισσότερα από δέκα χρόνια ένα σύστημα «σε μόνιμη κατάσταση υπερεπένδυσης», που χαρακτηρίζεται από «αχαλίνωτο ανταγωνισμό, καθοδική τάση στα κόστη παραγωγής και συνεπώς καθοδική τάση στις τιμές αγοράς» (4). Για τον Μπουαγιέ, ο ανταγωνισμός είναι η κυρίαρχη «θεσμική μορφή» του κινεζικού καθεστώτος συσσώρευσης. Μεταξύ επιχειρήσεων, αλλά και μεταξύ τοπικών κυβερνήσεων, οι οποίες κάνουν τα πάντα για να προσελκύσουν, να προωθήσουν και να προστατέψουν την οικονομική δραστηριότητα στην επικράτειά τους. Η Κίνα, κάθε άλλο παρά το μονολιθικό σύστημα που συχνά περιγράφεται στον Τύπο, αποδεικνύεται εξαιρετικά αποκεντρωμένη από οικονομική άποψη. Κάθε Δήμος, επαρχία και περιφέρεια έχει τις δικές της βιομηχανικές φιλοδοξίες και διαθέτει σημαντικά μέσα για την υλοποίησή τους. Είτε ο στόχος είναι, για τους ισχυρότερους, η εξουδετέρωση των ανταγωνιστών είτε, για τους ασθενέστερους, η επιβίωση των παραγωγικών μονάδων τους, οι τοπικές εξουσίες, όπως και οι επιχειρήσεις, επιδίδονται σε μια κούρσα επενδύσεων. Από εκείνη τη στιγμή, ο ξέφρενος ανταγωνισμός και η υπερβολική παραγωγή αλληλοτροφοδοτούν έναν φαύλο κύκλο.

Τέτοιου τύπου δυναμικές έχουν εκδηλωθεί πολλές φορές κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών, με ποικίλη ένταση ανάλογα με τον κλάδο. Για παράδειγμα, μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση του 2008, η Κίνα κατόρθωσε να διατηρήσει για ένα διάστημα διψήφια ποσοστά μεγέθυνσης της οικονομίας χάρη στις επενδύσεις της στις υποδομές και στα ακίνητα. Το επεισόδιο κληροδότησε πλεονάζουσα παραγωγική ικανότητα σε ορισμένους βιομηχανικούς κλάδους που συνδέονται με την οικοδομή (χάλυβας, τσιμέντο, γυαλί). Έτσι, μια έντονη εκστρατεία «διόρθωσης», που ξεκίνησε το 2015, επιχείρησε να θέσει τέλος στο φαινόμενο, επιβάλλοντας το κλείσιμο ορισμένων μονάδων, καθώς και τη συγχώνευση επιχειρήσεων.

Με τη σειρά της, η ανεξέλεγκτη επέκταση του παραγωγικού δυναμικού της «πράσινης τεχνολογίας» (green tech) κατά τα τελευταία χρόνια οφείλεται στην κρίση των ακινήτων. Αντιμέτωπη εδώ και πέντε χρόνια με τη συρρίκνωση της οικοδομικής δραστηριότητας, η οποία προηγουμένως αποτελούσε μία από τις βασικές κινητήριες δυνάμεις της οικονομίας, η κεντρική κυβέρνηση ενθάρρυνε τις επενδύσεις στα «τρία νέα προϊόντα», θεωρώντας ότι μπορούν να πάρουν τη σκυτάλη της οικονομικής ανάπτυξης. Έτσι, πολλές τοπικές αρχές άδραξαν επιθετικά την ευκαιρία, δημιουργώντας βιομηχανικά πάρκα, χορηγώντας πιστώσεις και επιδοτήσεις, ποντάροντας στην ανάπτυξη των νέων κλάδων προκειμένου να καλύψουν τις επιπτώσεις της ύφεσης στα ακίνητα. Όπως συνέβη και στην περίπτωση των οικοδομών και των υποδομών, η κεντρική εξουσία, αφού πρώτα ενθάρρυνε τις επενδύσεις, θεωρεί σήμερα αναγκαίο να τις φρενάρει. Στις αρχές Ιουλίου, ο πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ απεύθυνε κάλεσμα για «διόρθωση της αταξίας που συνδέεται με τον άναρχο ανταγωνισμό για το χαμηλότερο κόστος μεταξύ επιχειρήσεων» (5). Δύο εβδομάδες αργότερα, προέβη σε μια εντελώς ρητορική ερώτηση: «Τεχνητή νοημοσύνη, υποδομές υπολογιστικής ισχύος, ηλεκτρικά αυτοκίνητα: είναι άραγε πραγματικά αναγκαίο κάθε επαρχία να αναπτύξει τις δικές της βιομηχανίες;» (6).

Να «εκπαιδεύσουμε» το κεφάλαιο

Από το 2024, το Κομμουνιστικό Κόμμα υιοθέτησε μια νέα φρασεολογία για να περιγράψει αυτό το ιδιαίτερο κακό που μαστίζει την εθνική οικονομία: «ενέλιξη» (nèijuǎn), δηλαδή η αντιστροφή της εξέλιξης. Τον Ιούλιο του 2024, το Πολιτικό Γραφείο κάνει για πρώτη φορά λόγο για «ολέθριο ανταγωνισμό ενελικτικού τύπου» (7). Έναν χρόνο αργότερα, η Qiushi, η θεωρητική επιθεώρηση της Κεντρικής Επιτροπής, πρότεινε την επίσημη ερμηνεία του όρου (8). Εξηγούσε ότι η ενέλιξη αποτελεί ένα «φαινόμενο νοσηρού ανταγωνισμού όπου οι οικονομικοί παράγοντες, προκειμένου να διατηρήσουν τη θέση τους ή να διεκδικήσουν μια περιορισμένη αγορά, επενδύουν ασταμάτητα σημαντικούς πόρους και ενέργεια χωρίς να επιτυγχάνουν αύξηση οφέλους». Έτσι, «ορισμένες μεγάλες επιχειρήσεις “ενελίσσουν” τις μικρότερες και ορισμένες πλατφόρμες “ενελίσσουν” τις επιχειρήσεις που τις χρησιμοποιούν». Το άρθρο υπογραμμίζει ότι είναι δυνατό «να “ενελίσσεται” η παραγωγική ικανότητα, να “ενελίσσονται” οι τιμές, να “ενελίσσεται” ο ανταγωνισμός, με αποτέλεσμα απώλειες για όλους».

Ωστόσο, ο επίσημος ορισμός ελάχιστα καλύπτει την πολυσημία της λέξης nèijuǎn στην Κίνα. Ο όρος προέρχεται από την ανθρωπολογία. Εμφανίζεται ιδίως στην κινεζική μετάφραση του έργου Γεωργική ενέλιξη: Οι διαδικασίες οικολογικής αλλαγής στην Ινδονησία (9) του Αμερικανού ερευνητή Κλίφορντ Γκερτς (1926-2006). Στη μελέτη του, ο Γκερτς δείχνει πώς η εξάπλωση της παραγωγής ρυζιού στην Ιάβα τον 19ο αιώνα, την εποχή της ολλανδικής αποικιοκρατίας, συνοδεύτηκε από μια δημογραφική έκρηξη χωρίς βελτίωση του βιοτικού επιπέδου, ενώ ταυτόχρονα οι όροι που καθόριζαν την πρόσβαση των αγροτών στη γη γίνονταν πιο περίπλοκοι και οι γεωργικές τεχνικές βρίσκονταν σε στασιμότητα.

Το 2020, ο όρος ξέφυγε από τους στενούς κύκλους των ανθρωπολογικών σεμιναρίων για να διαδοθεί αστραπιαία στα κινεζικά μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Έτσι, περιγράφει τον εξουθενωτικό, άνευ νοήματος ανταγωνισμό στον οποίο υποβάλλονται πολλοί Κινέζοι στην καθημερινότητά τους: υπάλληλοι γραφείου με ξεχειλωμένα ωράρια, διανομείς υποταγμένοι στους δαιμονισμένους ρυθμούς των αλγορίθμων, πτυχιούχοι ανώτατης εκπαίδευσης σε αναζήτηση εργασίας, μαθητές λυκείου που προετοιμάζονται για τις εισαγωγικές εξετάσεις στο πανεπιστήμιο, έως και μαθητές δημοτικού σχολείου που ανταγωνίζονται μεταξύ τους για την πρόσβαση στα καλύτερα γυμνάσια. Μπορεί να φαίνεται ότι όλα αυτά δεν έχουν την παραμικρή σχέση με την ινδονησιακή γεωργία του 19ου αιώνα. Ωστόσο, σε αυτή τη δημοφιλή χρήση της nèijuǎn εντοπίζουμε την έκφραση ολοένα περισσότερων και συνθετότερων κοινωνικών αιτημάτων, καθώς απουσιάζει μια πραγματική πρόοδος. Το ιδεόγραμμα nèi σημαίνει «εσωτερικό» και το juǎn «περιτυλίγομαι», έτσι ώστε ο συνδυασμός τους να υπονοεί μια ατέρμονη κίνηση κουλουριάσματος γύρω από τον εαυτό σου, μια άγονη προσπάθεια. Η nèijuǎn διαδίδεται ακριβώς σε μια περίοδο έντονης αύξησης της ανεργίας των νέων, που βρίσκονται αντιμέτωποι με ολοένα μεγαλύτερες απαιτήσεις εκ μέρους επιχειρήσεων με ισχυρή θέση στην αγορά εργασίας. Έτσι, πολλές φωνές, αηδιασμένες από αυτή την ξέφρενη κούρσα, προτείνουν το tǎng píng («ξαπλώνω ανάσκελα»), δηλαδή την απόσυρση από τον ανταγωνισμό και τον περιορισμό των προσπαθειών στο ελάχιστο.

Σε μακροοικονομικό επίπεδο, η πτώση των τιμών πώλησης όπως και του κόστους παραγωγής κάνει το φάσμα του αποπληθωρισμού να ξεπροβάλλει. Πράγματι, από το 2023, ο πληθωρισμός διατηρείται οριακά πάνω από το μηδέν, ενώ ο δείκτης τιμών παραγωγού, που μετράει τις τιμές κατά την «έξοδο από το εργοστάσιο», εξελίσσεται με αρνητικό πρόσημο, καθώς έχει μειωθεί κατά 11% από το 2022. Με άλλα λόγια, η παραγωγή αγαθών κοστίζει ολοένα και φτηνότερα στην Κίνα, με αποτέλεσμα να αυξάνεται ολοένα και περισσότερο η ελκυστικότητα των προϊόντων made in China στη διεθνή αγορά. Με τη μόνη διαφορά ότι εδώ πρόκειται για μια παράπλευρη επίπτωση της ενέλιξης, όχι για εσκεμμένη επιδίωξη της κεντρικής εξουσίας, η οποία αρχικά αποσκοπούσε μόνο στην προώθηση των νέων βιομηχανιών.

Στον αγώνα ενάντια στην ενέλιξη, που πλέον έχει αναχθεί σε προτεραιότητα της κεντρικής εξουσίας, το Πεκίνο έχει εντοπίσει δύο τρόπους δράσης. Ο πρώτος αφορά την περαιτέρω πειθάρχηση του κεφαλαίου, κάτι που το Κόμμα ποτέ δεν είχε ενδοιασμούς να κάνει. Το 2022, μια συνεδρία μελέτης του Πολιτικού Γραφείου, όπου προέδρευε ο Σι, συμπέρανε ότι πρέπει «να δημιουργηθεί ρυθμιστικό πλαίσιο και να καθοδηγηθεί η υγιής ανάπτυξη του κεφαλαίου» –καθώς και να «εκπαιδευθεί» το κεφάλαιο ώστε να οδηγηθεί «στην εφαρμογή των κορυφαίων αξιών του σοσιαλισμού». Μία από τις προτιμώμενες μεθόδους της τρέχουσας εκστρατείας εναντίον της ενέλιξης είναι η «αυτοπειθαρχία των τομέων της οικονομίας». Αυτή η στρατηγική στηρίζεται σε ομοσπονδίες επιχειρήσεων, εξαρτημένες από την κεντρική εξουσία, ώστε να επιβάλλονται περιορισμοί στα μέλη τους. Για παράδειγμα, τον Σεπτέμβριο του 2025, η Κινεζική Ένωση Αυτοκινητοβιομηχανιών επέβαλε στις επιχειρήσεις-μέλη της να πληρώνουν τους προμηθευτές τους εντός 60 ημερών. Ένα άλλο πεδίο παρέμβασης είναι οι τιμές. Η Λαϊκή Εθνική Συνέλευση φέρεται να ετοιμάζεται να τροποποιήσει τον νόμο του 1997 για τις τιμές, προκειμένου να απαγορευθούν οι πωλήσεις κάτω του κόστους, οι οποίες πραγματοποιούνται με στόχο την ευκολότερη κατάκτηση των αγορών.

Ο δεύτερος μοχλός αφορά τις τοπικές εξουσίες –δηλαδή τις αρχές των πόλεων, των επαρχιών και των περιφερειών– οι οποίες κατηγορούνται ότι προξενούν την ενέλιξη χρηματοδοτώντας την ανεξέλεγκτη επέκταση των επιχειρήσεων. Τον Σεπτέμβριο του 2025, η Εθνική Επιτροπή Ανάπτυξης και Μεταρρύθμισης, ο οργανισμός οικονομικού σχεδιασμού της κεντρικής κυβέρνησης, εξήγησε ότι «σε ορισμένες περιοχές χορηγούνται αθεμίτως πλεονεκτήματα σε σχέση με τη φορολογία, τα ακίνητα ή την τιμή της ενέργειας προκειμένου να προσελκυστούν επενδύσεις, επιδεινώνοντας έτσι τον ανταγωνισμό “ενελικτικού” τύπου». Η λύση συνίσταται στην «ενοποιημένη μεγάλη εθνική αγορά» –ένα επίσημο σύνθημα των αρχών από το 2022. Σύμφωνα με την Εθνική Επιτροπή Ανάπτυξης και Μεταρρύθμισης, «μόνο εμβαθύνοντας την οικοδόμηση της ενοποιημένης μεγάλης εθνικής αγοράς, εναρμονίζοντας τους θεσμούς και τους κανόνες και διευρύνοντας αδιάκοπα το πεδίο της συνάντησης της προσφοράς με τη ζήτηση στην αγορά θα μπορέσει η τελευταία να διαδραματίσει πλήρως τον αποφασιστικό ρόλο της στην κατανομή των πόρων» (10). Έτσι, η αντιμετώπιση της ενέλιξης θεωρείται ότι απαιτεί την επέκταση της σφαίρας επιρροής της αγοράς σε βάρος των άστοχων παρεμβάσεων των αποκεντρωμένων τοπικών αυτοδιοικήσεων. Εδώ, από τη μία πλευρά βλέπουμε ότι ο «κεντρικός σχεδιασμός της οικονομίας», για τον οποίο κατηγορείται το Πεκίνο, μερικές φορές συνίσταται, κατά παράδοξο τρόπο, στην επιβολή περισσότερης εσωτερικής ελευθερίας στις συναλλαγές, περικόπτοντας τα περιθώρια ελιγμών των τοπικών αρχών. Και από την άλλη, ότι η εμπορευματοποίηση της οικονομίας μπορεί να συμβαδίζει με τον συγκεντρωτισμό. Τον Οκτώβριο του 2025, η ετήσια Ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής υπερθεματίζει, καλώντας σε «αποφασιστική εξάλειψη των σημείων όπου εμφανίζονται εμπλοκές και στενώσεις που παρεμποδίζουν την οικοδόμηση της ενοποιημένης μεγάλης εθνικής αγοράς» (11).

Μέτρα περιορισμού των επιχειρήσεων, αλλά με ταυτόχρονη επέκταση της αυτοκρατορίας της αγοράς; Εκείνο που αλλού θα έμοιαζε με παραδοξολογία, ακόμα και με ανυπέρβλητη αντίφαση, γίνεται καταληπτό μέσα σε ένα σύστημα όπου ο αυξανόμενος ρόλος της εμπορευματικής λογικής μέσα στην κοινωνία δεν έχει πάψει να συνδυάζεται, κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών, με την ενίσχυση των πρωτείων του κράτους-κόμματος. Ακόμα και μέσα στην τάξη που επιβάλλει το κεφάλαιο.

(1) «China on track for record trade surplus despite US export plunge», Bloomberg News, 8 Σεπτεμβρίου 2025.

(2) Arnaud Bertrand, «L'électron, la farce et son dindon», Le Monde diplomatique, Δεκέμβριος 2025.

(3) Laura Dhillon Kane, Erik Hertzberg και Brian Platt, «Canada's Freeland hints at broader trade action against China», Bloomberg News, 13 Ιουλίου 2024.

(4) Robert Boyer, «A new epoch but still diversity within and between capitalisms: China in comparative perspective», στο Christel Lane και Geoffrey T. Wood (επιμ.), Capitalist Diversity and Diversity Within Capitalism, Routledge, Abingdon, 2012.

(5) Λόγος της 1ης Ιουλίου 2025.

(6) Ειπώθηκε την 14η Ιουλίου 2025.

(7) «Το Πολιτικό Γραφείο συγκάλεσε συνεδρίαση για την ανάλυση και τη μελέτη της τρέχουσας οικονομικής συγκυρίας και του οικονομικού έργου» (στα κινεζικά), Xinhua, 30 Ιουλίου 2024.

(8) «Σε βάθος κατανόηση και διόρθωση του ανταγωνισμού “ενελικτικού” τύπου» (στα κινεζικά), Qiushi, τ. 13, Πεκίνο, Ιούλιος 2025.

(9) Clifford Geertz, Agricultural Involution: The Processes of Ecological Change in Indonesia, University of California Press, Μπέρκλεϋ, 1963.

(10) Εθνική Επιτροπή Ανάπτυξης και Μεταρρύθμισης – Κρατική Υπηρεσία για τη Ρύθμιση της Αγοράς, «Ανακοίνωση σχετικά με τη ρύθμιση του αθέμιτου ανταγωνισμού στις τιμές και τη διατήρηση της ευταξίας των τιμών στις αγορές» (στα κινεζικά), 28 Σεπτεμβρίου 2025.

(11) Κεντρική Επιτροπή του Κομμουνιστικού Κόμματος Κίνας, «Πρόταση για την κατάρτιση του 15ου Πενταετούς Σχεδίου Οικονομικής και Κοινωνικής Ανάπτυξης» (στα κινεζικά), 28 Οκτωβρίου 2025.

Ρουάντα: Το στοίχημα του αθλητισμού

2026-03-08T05:00:00Z

Η Ρουάντα, το πρώτο αφρικανικό κράτος που φιλοξένησε το Παγκόσμιο Πρωτάθλημα Ποδηλασίας Δρόμου τον Σεπτέμβριο του 2025, χρηματοδοτεί και ποδοσφαιρικές ομάδες διεθνούς φήμης. Μολονότι αυτού του είδους η αθλητική διπλωματία επιτρέπει στη Ρουάντα να βελτιώσει τη διεθνή εικόνα της, που έχει αμαυρωθεί λόγω του αυταρχικού καθεστώτος και της εμπλοκής του σε περιφερειακούς πολέμους, έχει στόχο και την προσέλκυση επενδύσεων στην περίκλειστη αφρικανική χώρα.

Λίγες ημέρες πριν από την έναρξη του Παγκόσμιου Πρωταθλήματος Ποδηλασίας Δρόμου (21-28 Σεπτεμβρίου 2025), το Κιγκάλι, η πρωτεύουσα της Ρουάντα, ήταν στολισμένο με τα χρώματα της Διεθνούς Ομοσπονδίας Ποδηλασίας (UCI) όταν, στις 18 Σεπτεμβρίου, μια παραφωνία που συνέβη 6.000 χιλιόμετρα μακρύτερα ήρθε να αποσυντονίσει την καλολαδωμένη επικοινωνιακή μηχανή του καθεστώτος. Στο αεροδρόμιο των Βρυξελλών απαγορεύτηκε η επιβίβαση στον δημοσιογράφο Στάιν Φερκράυσε. Παρά τη διαπίστευσή του, με την υπογραφή του υπουργείου Αθλητισμού της Ρουάντα, αλλά και την έγκριση της UCI, οι επικριτικές τοποθετήσεις του καναλιού του για το καθεστώς τού έκλεισαν τελικά τις πόρτες της πτήσης της Brussels Airlines με προορισμό τη «Χώρα των Χιλίων Λόφων».

Τίποτε δεν έπρεπε να αμαυρώσει το δεύτερο μεγαλύτερο παγκόσμιο αθλητικό γεγονός που είχε φιλοξενήσει ποτέ η Αφρική, μετά το Παγκόσμιο Κύπελλο Ποδοσφαίρου στη Νότια Αφρική το 2010. Για μία εβδομάδα, οι αγώνες προσέφεραν στη χώρα της Κεντρικής Αφρικής –με έκταση περίπου όσο η Θεσσαλία και η Ήπειρος μαζί– τεράστια προβολή. Το Παγκόσμιο Πρωτάθλημα μεταδόθηκε σε 33 χώρες και το παρακολούθησαν τουλάχιστον 300 εκατομμύρια τηλεθεατές σε ολόκληρο τον κόσμο. Για επτά ημέρες, ειδυλλιακές εικόνες, μεταξύ σύγχρονης ζωής και οργιώδους φύσης, αποτέλεσαν το φόντο κατά την τηλεοπτική μετάδοση των αγώνων.

Αμφιλεγόμενη συνεργασία με την Παρί Σεν-Ζερμέν

Παρότι η Διεθνής Ομοσπονδία Ποδηλασίας και οι ποδηλάτες χαιρέτισαν τους διοργανωτές, η χώρα κατηγορήθηκε από τα μέσα ενημέρωσης και από πολλές οργανώσεις ότι χρησιμοποιεί τον αθλητισμό για να αποκαταστήσει την εικόνα της (sports-washing). Ο πρόεδρος της Ρουάντα Πολ Καγκαμέ, ο οποίος βρίσκεται στη θέση του από το 2000 και επανεξελέγη το 2024 με ποσοστό 99,18%, επεδίωκε να αποσπάσει το ενδιαφέρον της διεθνούς κοινότητας από τις παραβιάσεις των θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων που συμβαίνουν στη χώρα του. Ο αντιπερισπασμός είχε επίσης ως πιθανό στόχο να ξεχαστεί η υποστήριξη του καθεστώτος της Ρουάντα στην εξέγερση στο Κονγκό, την οποία έχουν καταγγείλει κυρίως ο ΟΗΕ και η Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό (πρώην Ζαΐρ) (1).

Η διεθνής εικόνα της χώρας προφανώς απασχολεί το Κιγκάλι. Αλλά, εάν η Ρουάντα επενδύει τόσο μαζικά στον αθλητισμό, το κάνει επίσης και για πολύ τετριμμένους λόγους: ελπίζοντας σε οικονομικά οφέλη, ιδιαίτερα στον κλάδο του τουρισμού, ο οποίος αντιπροσωπεύει σήμερα το 10% του ΑΕΠ της χώρας. Οι προκλήσεις είναι πολλές, καθώς ο αξιοζήλευτος ρυθμός ανάπτυξης, περίπου 8% μεταξύ 2021 και 2024, ωφελεί κυρίως «μια περιορισμένη ελίτ της επίσημης οικονομίας», σύμφωνα με τον ειδικό απεσταλμένο των Ηνωμένων Εθνών Ολιβιέ ντε Σούτερ και την έκθεση που συνέταξε μετά την επίσκεψή του στη χώρα, τον Μάιο του 2025: «Το 1% των πλουσιότερων κατοίκων της Ρουάντα νέμεται το 20% του εθνικού εισοδήματος, δηλαδή σχεδόν το διπλάσιο ποσοστό από το μερίδιο του φτωχότερου 50% του πληθυσμού» (2). Ωστόσο, παρά την έντονη ανισοκατανομή του πλούτου, η χώρα εμφανίζει (επισήμως) ενθαρρυντικούς κοινωνικούς δείκτες, καθώς, για παράδειγμα, τα ποσοστά φτώχειας και βρεφικής θνησιμότητας σημειώνουν μεγάλη υποχώρηση (3).

Ένα μοντέλο ανάπτυξης βασισμένο κατά μέρος στον αθλητισμό προκαλεί εύλογες αντιδράσεις, καθώς πρόκειται για μια χώρα που βρίσκεται στην 159η θέση (σε σύνολο 195 χωρών) του Δείκτη Ανθρώπινης Ανάπτυξης (HDI) των Ηνωμένων Εθνών. Πράγματι, τα ποσά που επενδύονται είναι κολοσσιαία, την ώρα που το 40% του κρατικού προϋπολογισμού εξαρτάται ακόμη από τη διεθνή βοήθεια. Το Κιγκάλι καταβάλλει ετησίως 11,5 εκατομμύρια ευρώ στην αγγλική ποδοσφαιρική ομάδα Άρσεναλ (με διαφορά τον δημοφιλέστερο ποδοσφαιρικό σύλλογο στη Ρουάντα) και 10 έως 15 εκατομμύρια ευρώ στη γαλλική Παρί Σεν-Ζερμέν (PSG) για να εμφανίζεται ο λογότυπος της καμπάνιας Visit Rwanda στα σορτσάκια των παικτών. Μολονότι η συνεργασία με την Παρί Σεν-Ζερμέν ανανεώθηκε παρά τις διαμαρτυρίες συνδέσμων οπαδών της ομάδας (4), η αντίστοιχη συμφωνία με τους Κανονιέρηδες θα ολοκληρωθεί στο τέλος της φετινής ποδοσφαιρικής σεζόν. Από τον Απρίλιο του 2025, το ίδιο σήμα βρίσκεται επίσης στις εμφανίσεις της Ατλέτικο Μαδρίτης έναντι 10 εκατομμυρίων δολαρίων ετησίως, ενώ σύντομα θα κοσμεί και τις εμφανίσεις των Λος Άντζελες Κλίπερς (μπάσκετ) και των Λος Άντζελες Ραμς (αμερικανικό ποδόσφαιρο), χάρη σε μια συμφωνία που υπογράφηκε στις 29 Σεπτεμβρίου 2025.

Επενδύοντας στους συλλόγους αυτούς, το καθεστώς εξασφαλίζει διεθνή προβολή, αλλά και μια κάποια δημοτικότητα μεταξύ των κατοίκων της Ρουάντα, για τους οποίους το ποδόσφαιρο είναι, με διαφορά, ο βασιλιάς των σπορ. «Στο βουνό, τη δεκαετία του 1990, τα τάγματα του FPR [Πατριωτικό Μέτωπο της Ρουάντα] οργάνωναν πρωταθλήματα ποδοσφαίρου», θυμίζει ο Αιμάμπλ Μπαγινγκανά, παλαιός εκπρόσωπος Τύπου του FPR. Το 1993 μάλιστα, την εποχή των ειρηνευτικών συμφωνιών της Αρούσα, με τις οποίες σταμάτησε ο εμφύλιος πόλεμος μεταξύ των ανταρτών με επικεφαλής τον Καγκαμέ και της κυβέρνησης του προέδρου Ζυβενάλ Χαμπιαριμανά, δημιουργήθηκε ο ποδοσφαιρικός σύλλογος Πατριωτικός Στρατός της Ρουάντα (APR FC), ο οποίος κάποτε ήταν αποκλεισμένος από τις αφρικανικές διασυλλογικές διοργανώσεις, αλλά σήμερα αποτελεί μία από τις ισχυρότερες ομάδες της χώρας. «Η άθληση έδινε ασχολία στους στρατιώτες, τους κρατούσε σε καλή φυσική κατάσταση, εμπέδωνε την πειθαρχία, εκτόνωνε τις εντάσεις...», συνεχίζει ο Μπαγινγκανά, ο οποίος διετέλεσε πρόεδρος της Ποδηλατικής Ομοσπονδίας της Ρουάντα από το 2007 έως το 2019.

Ο αθλητισμός αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι του κοινωνικού προτύπου που προωθεί το FPR, το οποίο έβαλε τη σφραγίδα του στην ανοικοδόμηση της χώρας μετά τη γενοκτονία των Τούτσι και το ένα εκατομμύριο νεκρούς (Απρίλιος-Ιούλιος 1994). Οι αμέτρητες ιστορίες διασωθέντων που βρήκαν παρηγοριά στις αθλητικές δραστηριότητες προβάλλονται συχνά (5). Σήμερα, ο αθλητισμός χρησιμοποιείται για να προωθήσει το ιδεώδες μιας δραστήριας «ειρηνικής κοινωνίας», όπου οι πολίτες ζουν μια «υγιή ζωή» –ένα όραμα που περιγράφεται αναλυτικά στο αναπτυξιακό σχέδιο του υπουργείου Αθλητισμού (6). Έτσι, μία Κυριακή κάθε μήνα, οι πολίτες της Ρουάντα παροτρύνονται να αθληθούν. Στον στίβο μήκους αρκετών χιλιομέτρων, που έχει χαραχθεί έτσι ώστε να περικλείει το νέο γήπεδο γκολφ του Κιγκάλι, εκατοντάδες κάτοικοι της πρωτεύουσας αθλούνται καθημερινά. Παντού, στα καφενεία και στα καταστήματα, οι οθόνες μεταδίδουν τους αγώνες των ευρωπαϊκών ποδοσφαιρικών διοργανώσεων.

«Αυτή η ιστορία [του Παγκόσμιου Πρωταθλήματος Ποδηλασίας] δεν προέκυψε από κάποιους στρατηγούς που υποτίθεται ότι κάθισαν σε ένα γραφείο και σκέφτηκαν να χρησιμοποιήσουν το ποδήλατο για να προωθήσουν και “να ξεπλύνουν τη Ρουάντα”», διαβεβαιώνει ο Ιβάν Βύλφαρτ, ο Βέλγος πρώην επικεφαλής της ζυθοποιΐας Skol. Η ζυθοποιΐα αποτέλεσε για χρόνια τον κύριο χορηγό της ποδηλασίας στη Ρουάντα. «Το 2015, όταν αρχίσαμε να σκεφτόμαστε γύρω από το Παγκόσμιο Πρωτάθλημα, μαζί με τον Αιμάμπλ [Μπαγινγκανά], τον Ολιβιέ Γκρανζάν [πρώην διευθυντή του ποδηλατικού Γύρου της Ρουάντα] και κάποιους ανθρώπους ακόμη, ο στόχος μας ήταν επίσης και κυρίως να φέρουμε ποδηλάτες από τη Ρουάντα στις τριάντα πρώτες θέσεις», διηγείται ο Βύλφαρτ, ντυμένος με ποδηλατική φόρμα και με το αγωνιστικό ποδήλατο δίπλα του. «Ο πρόεδρος Καγκαμέ δεν συμμετείχε ενεργά παρά μόνο προς το τέλος της διαδικασίας υποψηφιότητας της χώρας, το 2018», προσθέτει. «Όταν [ο πρόεδρος] είδε ότι ο στόχος ήταν εφικτός, δεν μας έλειψαν πια τα μέσα», συμπληρώνει ο Μπαγιανγκανά.

Τουρισμός πολυτελείας, χρηματοπιστωτικά και νέες τεχνολογίες

Η διοργάνωση του Παγκόσμιου Πρωταθλήματος Ποδηλασίας «κόστισε 16 εκατομμύρια δολάρια [13,8 εκατομμύρια ευρώ]», σύμφωνα με την υπουργό Αθλητισμού Νέλι Μουκαζαγίρε. «Όμως, όλα αυτά τα χρήματα επενδύθηκαν τοπικά και ωφέλησαν επιχειρήσεις της Ρουάντα, επομένως τους πολίτες της χώρας», σπεύδει να διευκρινίσει η Μουκαζαγίρε σε συνάντησή μας στο περίπτερο του Visit Rwanda, μέσα στη fan zone του Συνεδριακού Κέντρου. Στα ποσά αυτά θα πρέπει να προστεθούν και τα δικαιώματα προς τη Διεθνή Ομοσπονδία Ποδηλασίας, «μεταξύ 5 και 10 εκατομμυρίων δολαρίων», σύμφωνα με τη Σέτζα Βαλιέρ, εκπρόσωπο του Αναπτυξιακού Επιμελητηρίου της Ρουάντα (RDB), η οποία δεν θέλησε να αναφέρει το ακριβές ποσό.

Όλες αυτές οι πρωτοβουλίες εγγράφονται σε μια στρατηγική ανάπτυξης που σχεδιάστηκε πριν από είκοσι σχεδόν χρόνια. Το 2007, ο πρόεδρος Καγκαμέ συγκρότησε το Προεδρικό Συμβουλευτικό Όργανο (PAC), αποτελούμενο από διανοούμενους και φημισμένους επενδυτές, όπως οι Αμερικανοί Τζο Ρίτσι και Μάικλ Φέρμπανκς. Χωρίς βιομηχανία, υπερβολικά μικρή και πολυπληθής για να βασιστεί στην εντατική γεωργία, η χώρα πρέπει, σύμφωνα με το PAC, να στραφεί προς τον επιχειρηματικό τουρισμό και τον τουρισμό πολυτελείας (λίγοι επισκέπτες, για να προστατευτεί το περιβάλλον, αλλά με μεγάλη αγοραστική δύναμη), τον χρηματοπιστωτικό τομέα και τις νέες τεχνολογίες, κατά τα πρότυπα της Σιγκαπούρης και του Μονακό. Η Ρουάντα αντλεί επίσης από την πείρα του Λουξεμβούργου, το οποίο στηρίζει το φιλόδοξο εγχείρημα του Kigali International Finance Center (Διεθνές Χρηματοπιστωτικό Κέντρο του Κιγκάλι). Ο Καγκαμέ μπορεί επιπλέον να υπολογίζει στον εμίρη Ταμίμ Μπεν Χαμάντ Αλ-Θανί, με τον οποίο διατηρεί στενές σχέσεις: το Κατάρ, ιδιοκτήτης της Παρί Σεν-Ζερμέν και με εμπλοκή στη διαδικασία μεσολάβησης με τη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, απέκτησε πρόσφατα το 49% των μετοχών της αεροπορικής εταιρείας RwandAir και το 60% των μετοχών, μαζί με το δικαίωμα διαχείρισης, του μελλοντικού διεθνούς αεροδρομίου που βρίσκεται υπό κατασκευή στα περίχωρα του Κιγκάλι. Το εμιράτο έχει κάθε συμφέρον να δει τον αριθμό των τουριστών στη Ρουάντα να αυξάνεται.

«Εάν στοχεύετε σε μια πελατεία με πολλά χρήματα, τότε δεν επενδύετε σε αθλητικούς συλλόγους χαμηλού κόστους», συνοψίζει ο παλαίμαχος διεθνής τερματοφύλακας Εζέν Μουράνγκουα. «Στόχος μας είναι να βελτιώσουμε το επίπεδο ζωής των πολιτών της Ρουάντα», συνεχίζει ο Μουράνγκουα, ο οποίος ασχολείται πλέον με το Ishami, το ίδρυμα προώθησης του αθλητισμού που έχει συστήσει. «Θεωρούμε ότι ο αθλητισμός ανοίγει οικονομικές και κοινωνικές προοπτικές.» Επισήμως, η στρατηγική αυτή αποδίδει καρπούς. Σύμφωνα με το Αναπτυξιακό Επιμελητήριο, ο κύκλος εργασιών του τουριστικού κλάδου διπλασιάστηκε από τότε που ξεκίνησε η καμπάνια Visit Rwanda, το 2018, για να φτάσει στα 600 εκατομμύρια δολάρια το 2024. Σύμφωνα με τη Βαλιέρ, στόχος είναι «να φθάσουμε το ένα δισεκατομμύριο δολάρια μέσα στην επόμενη πενταετία».

Η κυβερνητική στρατηγική φαίνεται να εξασφαλίζει ευρύτερη συναίνεση. Ακόμη και το ένα και μοναδικό κόμμα που παίζει τον ρόλο της αντιπολίτευσης –σε μια χώρα όπου η ελευθερία της έκφρασης και του συνεταιρίζεσθαι ασκείται με πολύ αυστηρές προϋποθέσεις (7)– δεν βρίσκει κάτι να αντιτάξει. «Ασκήσαμε κριτική στην αρχή», παραδέχεται ο Φρανκ Χαμπινέζα, γερουσιαστής και πρόεδρος του Πράσινου Κόμματος, το οποίο έλαβε ποσοστό 0,50% στις τελευταίες προεδρικές εκλογές. «Θεωρούσαμε ότι επρόκειτο για πεταμένα λεφτά, που θα ήταν καλύτερα να είχαν επενδυθεί άμεσα στην ανάπτυξη της χώρας. Σήμερα όμως βλέπουμε χειροπιαστά αποτελέσματα, όπως τα 25 εκατομμύρια δολάρια που επένδυσε ο Μασάι Ουτζίρι». Ο Χαμπινέζα αναφέρεται εδώ στο συγκρότημα Zaria Court, με ξενοδοχείο, εστιατόριο και γήπεδα, το οποίο εγκαινιάστηκε τον Ιούλιο του 2025 από τον Καγκαμέ και τον παλαίμαχο καλαθοσφαιριστή του ΝΒΑ από τη Νιγηρία. Το Zaria Court, που βρίσκεται στη συνοικία Ρεμέρα, δίπλα στο στάδιο Αμαόρο (45.000 θέσεις) και το γήπεδο μπάσκετ ΒΚ Arena (10.000 θέσεις), αποτελεί τον άμεσο καρπό των δικτύων που υφαίνονται στη διεθνή καλαθοσφαίριση: το Κιγκάλι έχει γίνει ένας από τους βασικούς σταθμούς του Αφρικανικού Πρωταθλήματος Καλαθοσφαίρισης, το οποίο ξεκίνησε το 2019 με πρωτοβουλία του ΝΒΑ και της Διεθνούς Ομοσπονδίας Καλαθοσφαίρισης (FIBA). Και όλα αυτά παρά την έντονη κριτική δύο Αμερικανών γερουσιαστών –της Μάρσα Μπλάκμπερν και του Τζέφρι Μέρκλεϊ– που καταλογίζουν στο ΝΒΑ ότι διατηρεί «σχέσεις με δικτάτορες και δεσποτικά καθεστώτα» (8).

Από το 2024, η Ρουάντα φιλοξενεί και ένα τουρνουά τένις της κορυφαίας σειράς ΑΤΡ, με ανάδοχο τον παλαιό Γαλλοκαμερουνέζο πρωταθλητή Γιαννίκ Νοά. Όσο για την επιστροφή ενός αγώνα Φόρμουλα 1 στην Αφρική (ο τελευταίος έγινε στη Νότια Αφρική το 1993), την προοπτική στηρίζει ο επτά φορές παγκόσμιος πρωταθλητής Λιούις Χάμιλτον. Η παρουσία του πρίγκιπα Αλβέρτου του Μονακό δίπλα στον Καγκαμέ κατά την απονομή των τροπαίων του Παγκόσμιου Πρωταθλήματος Ποδηλασίας, στις 28 Σεπτεμβρίου 2025, ενίσχυσε το σενάριο της υποστήριξης των Μονεγάσκων (που διοργανώνουν γκραν πρι της Φόρμουλα 1 από το 1929) στην υποψηφιότητα της Ρουάντα, έστω κι αν δεν διαθέτει πίστα αγώνων, απέναντι στην αντίπαλη υποψηφιότητα της Νότιας Αφρικής.

(1) (Σ.τ.Μ.) Οι συγκρούσεις στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό (πρώην Ζαΐρ) περιγράφονται συνολικά με τον όρο «πόλεμος του Κίβου». Πρόκειται για ένα σύνολο αιματηρών εθνοτικών συρράξεων, ένοπλων εξεγέρσεων και διακρατικών διενέξεων με επίκεντρο το βόρειο και το νότιο Κίβου, τις ανατολικές επαρχίες της χώρας. Βάση της διένεξης θεωρείται η γενοκτονία των Τούτσι από τους Χούτου στη γειτονική Ρουάντα το 1994, η μετέπειτα καταφυγή των Χούτου από τη Ρουάντα στο Κίβου και η συνακόλουθη διατάραξη των εθνοτικών, διακρατικών, αλλά και διεθνών ισορροπιών στην πλούσια σε ορυκτά ευρύτερη περιοχή. Βλ. επίσης, Erik Kennes και Nina Wilén, «Les deux visages du Rwanda», Le Monde diplomatique, Μάρτιος 2025.

(2) Ύπατη Αρμοστεία των Ηνωμένων Εθνών για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, End of mission statement by Mr. Olivier De Schutter, Special Rapporteur on extreme poverty and human rights, 30 Μαΐου 2025.

(3) Ύπατη Αρμοστεία των Ηνωμένων Εθνών για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, Experts of the Committee on Economic, Social and Cultural Rights Congratulate Rwanda on Number of New Jobs Created, Ask Questions on Women's Political Representation and Recognising the Cultures of Rwanda's Different Ethnic Groups, 18 Φεβρουαρίου 2025.

(4) «Le partenariat “de la honte”: une pétition demande au PSG d'arrêter son sponsoring par le Rwanda», Ouest-France, Ρεν, 6 Φεβρουαρίου 2025.

(5) Pierre Carrey, «Les hauts et les bas du vélo au Rwanda, le pays des Mille Collines, qui organise les Mondiaux», Le Temps, Γενεύη, 23 Σεπτεμβρίου 2025.

(6) Υπουργείο Αθλητισμού της Δημοκρατίας της Ρουάντα, Sports development policy 2020-2030, 25 Φεβρουαρίου 2021.

(7) Διεθνής Αμνηστία, Rwanda 2024.

(8) Des sénateurs américains demandent des comptes à la NBA pour ses liens avec le Rwanda, Basket USA, 30 Αυγούστου 2024.

Ολλανδική Δεξιά: ο χαμένος τα παίρνει όλα

Merijn Oudenampsen — 2026-02-22T05:00:00Z

Τα τελευταία χρόνια, η Ολλανδία έχει μετατραπεί σε εργαστήριο σύγκλισης και συμμαχίας των δεξιών κομμάτων, συμπεριλαμβανομένων και των ακροδεξιών. Οι διχόνοιες και οι διαφωνίες μεταξύ τους, όπως και η κλιμάκωση του αντιμεταναστευτικού λόγου, τους στοίχισαν μια μικρή ήττα στις πρόσφατες βουλευτικές εκλογές. Ωστόσο, δεν αποκλείεται σύντομα να ανακάμψουν.

Ήταν σαν απελευθέρωση. «Μια νέα γενιά χειραφετείται από την επιρροή του Βίλντερς», δήλωνε γεμάτη χαρά η κεντρώα εφημερίδα NRC στις 30 Οκτωβρίου. «Ένας χαρούμενος φιλελεύθερος σε μια χώρα της άκρας Δεξιάς», συμφωνούσε και επαύξανε η De Groene Amsterdammer την ίδια ημέρα. «Ζήτω! Ήρθε η σειρά των κομμάτων του κέντρου», πανηγύριζε στη Γερμανία η Süddeutsche Zeitung (επίσης στις 30 Οκτωβρίου). Εξυμνώντας το «μάθημα για τους προοδευτικούς» (The Guardian, 5 Νοεμβρίου 2025), τα μεγάλα έντυπα του διεθνούς Τύπου ομοφωνούσαν. Ήταν ανακουφισμένα από τα αποτελέσματα των βουλευτικών εκλογών της 29ης Οκτωβρίου και την εξασφάλιση της πρώτης θέσης από το φιλελεύθερο προοδευτικό κόμμα Democraten 66 (D66), που συγκέντρωσε τον μεγαλύτερο αριθμό ψήφων και κατέλαβε 26 έδρες. «Σήμερα», διακήρυσσε ο ηγέτης του κόμματος Ρομπ Γέτεν λίγο μετά την ανακοίνωση των αποτελεσμάτων, «εκατομμύρια Ολλανδοί γύρισαν σελίδα». Και αυτή η επιλογή αποτελεί, κατά τη γνώμη του, έναν λόγο αισιοδοξίας για δεκάδες εκατομμύρια Ευρωπαίων ή Αμερικανών. «Ναι, μπορούμε να νικήσουμε τους λαϊκιστές», δήλωνε στους New York Times (6 Νοεμβρίου).

Στην πραγματικότητα, όσο κι αν το Κόμμα για την Ελευθερία (PVV) του Γκερτ Βίλντερς έχασε 12 από τις 38 έδρες του στην Κάτω Βουλή, το ολλανδικό πολιτικό τοπίο δεν έχει στ' αλήθεια αλλάξει. Το μπλοκ της ριζοσπαστικής Δεξιάς δεν υποχώρησε (42 έδρες έναντι 41 προηγουμένως), απλά έγινε μια ανασύνθεσή του: προς όφελος του JA21 («Δίκαιη Απάντηση 2021», 9 έδρες) και του Φόρουμ για τη Δημοκρατία υπό την ηγεσία του Τιερύ Μπαντέτ (7 έδρες) και εις βάρος του κινήματος του Βίλντερς, που είχε θριαμβεύσει το 2023, έχοντας προηγηθεί κατά πολύ των υπόλοιπων κομμάτων. Αυτή τη φορά, το D66 προηγήθηκε των αντιπάλων του με τη μικρότερη διαφορά στην ολλανδική ιστορία. Αν και, διαθέτοντας τον ίδιο αριθμό εδρών με το Κόμμα για την Ελευθερία αλλά περισσότερες ψήφους, ο ηγέτης του δικαιούνταν να επιχειρήσει να συγκροτήσει κυβερνητικό συνασπισμό, θα το κατορθώσει οριακά, δεδομένης της εκτεταμένης πολυδιάσπασης του Κοινοβουλίου.

Επί μακρόν, η Ολλανδία υπερηφανευόταν ότι αποτελούσε υπόδειγμα σταθερότητας. Το Λαϊκό Κόμμα για την Ελευθερία και τη Δημοκρατία (VVD, φιλελεύθερη Δεξιά) κυριαρχούσε τις τρεις τελευταίες δεκαετίες. Ο ηγέτης του Μαρκ Ρούτε ηγήθηκε τεσσάρων διαδοχικών κυβερνητικών συνασπισμών από το 2010 έως το 2024. Κατέκτησε έτσι το ρεκόρ μακροημέρευσης στην πρωθυπουργία καθ' όλη την ιστορία της χώρας, καθώς και το παρατσούκλι «Τεφλόν Μαρκ» χάρη στην ικανότητά του να βγαίνει αλώβητος από τα πολιτικά σκάνδαλα. Όπως και άλλα κόμματα της κεντροδεξιάς στην Ευρώπη, το Λαϊκό Κόμμα ορκιζόταν ότι δεν θα σχημάτιζε ποτέ κυβέρνηση με την άκρα Δεξιά, παρά το γεγονός ότι υιοθετούσε ορισμένες από τις θέσεις της στο ζήτημα της μετανάστευσης, πιο στρογγυλεμένες όμως. Η γραμμή του, που αναμειγνύει οικονομική ορθοδοξία και πολιτισμικό συντηρητισμό, φαινόταν να του διασφαλίζει ευρεία εκλογική βάση.

Μετατόπιση του «παραθύρου του Όβερτον»

Όμως, μετά την πανδημία COVID-19, οι νεοφιλελεύθερες συνταγές του Λαϊκού Κόμματος φάνταζαν λιγότερο ελκυστικές και η ανησυχία που προκαλούσε ο πληθωρισμός κυριάρχησε στην πέμπτη οικονομία της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Πόσο μάλλον που, για τα 17 εκατομμύρια κατοίκων της χώρας, η περίθαλψη κοστίζει ακριβά και η στέγη έχει φτάσει σε δυσθεώρητα ύψη. Ταυτόχρονα, η μετανάστευση άρχισε να κατέχει κομβική θέση στις πολιτικές συζητήσεις. Μετά τη μεταναστευτική κρίση του 2015, το Λαϊκό Κόμμα είχε όντως περιορίσει τις δομές υποδοχής των αιτούντων άσυλο. Οι σημαντικές δημοσιονομικές περικοπές του 2017 οδήγησαν στο κλείσιμο σχεδόν πενήντα κέντρων υποδοχής και στην απόλυση χιλιάδων υπαλλήλων της ολλανδικής υπηρεσίας μετανάστευσης (IND). Το αποτέλεσμα; Διαδικασίες για τη χορήγηση ασύλου που δεν διεκπεραιώνονται, κέντρα υποδοχής ασφυκτικά γεμάτα και εκατοντάδες αιτούντες άσυλο αναγκασμένοι να κοιμούνται σε σκηνές. Κάτι που οδήγησε σε χαοτικές καταστάσεις και σε συμπλοκές μεταξύ προσφύγων, μπροστά στις τηλεοπτικές κάμερες. Αν και ο αριθμός των αιτούντων άσυλο δεν αυξήθηκε σημαντικά, η πλέον ριζοσπαστική Δεξιά κατόρθωσε να επιβάλει την εικόνα μιας χώρας που κατακλύζεται από ανεξέλεγκτες μεταναστευτικές ροές.

Κάτω από αυτές τις συνθήκες, το καλοκαίρι του 2023 το Λαϊκό Κόμμα επέλεξε να ποντάρει στη μετανάστευση. Προσπάθησε να σκληρύνει την πολιτική του σε αυτό το πεδίο, ενάντια στη γνώμη των εταίρων του στον κυβερνητικό συνασπισμό, με αποτέλεσμα να πέσει η τέταρτη κυβέρνηση Ρούτε. Ο πρωθυπουργός αποσύρθηκε από την πολιτική σκηνή για να αναλάβει καθήκοντα ως γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ και στην ηγεσία του κόμματος ανήλθε η Ντιλάν Γεσιλγκιόζ. Οπαδός των «πολιτισμικών πολέμων», γεννημένη στην Τουρκία και κουρδικής καταγωγής, καλλιέργησε ένα ύφος περισσότερο πολωτικό από εκείνο του προκατόχου της. Υπό την ηγεσία της, το Λαϊκό Κόμμα αποφάσισε να αφήσει την πόρτα ανοιχτή στο ενδεχόμενο μιας συνεργασίας με το Κόμμα για την Ελευθερία: η δεξιά πτέρυγα του κόμματος βίωνε ως ακύρωση το γεγονός ότι ήταν υποχρεωμένο να σχηματίζει διαρκώς κυβερνητικούς συνασπισμούς με την κεντροαριστερά. Και έτσι, κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας που ακολούθησε, το Λαϊκό Κόμμα μετέτρεψε τη μετανάστευση σε κεντρική θεματική του.

Έκτοτε, η χώρα δεν έχει πάψει να συζητάει γι' αυτό το ζήτημα. Αλλά το Κόμμα για την Ελευθερία ήταν που επωφελήθηκε κατά κύριο λόγο. Υπερίσχυσε στις εκλογές της 22ης Νοεμβρίου 2023 και αναδείχθηκε πρώτο κόμμα στην Κάτω Βουλή. Όσο για το Λαϊκό Κόμμα, σε εκείνες τις εκλογές περιορίστηκε σε 24 έδρες, από τις 34 που κατείχε προηγουμένως. Οι δύο σχηματισμοί σχημάτισαν κυβέρνηση με τη συμμετοχή του Κινήματος Αγροτών-Πολιτών (ΒΒΒ) –ενός αγροτικού κόμματος (1)– και του Νέου Κοινωνικού Συμβολαίου (NSC). Η διευθέτηση της κυβέρνησης ήταν ασυνήθιστη. Κανείς δεν επιθυμούσε να βρεθεί να βρεθεί υπό τις διαταγές του Βίλντερς, ενός ανθρώπου που έχει τη φήμη ότι θέλει να ελέγχει τα πάντα. Έτσι, ο Ρούτε ζήτησε από τον Ντικ Σχοφ, πρώην ανώτερο αξιωματούχο των ολλανδικών μυστικών υπηρεσιών, να αναλάβει την πρωθυπουργία. Όλοι οι αρχηγοί των κομμάτων του κυβερνητικού συνασπισμού παρέμειναν στο Κοινοβούλιο, ενώ η κυβέρνηση διευθυνόταν από τους υπαρχηγούς τους. Μια διευθέτηση που ευνόησε ατελείωτες διαμάχες, ακόμα και τη δημιουργία χάους.

Το Κόμμα για την Ελευθερία όφειλε πλέον να κυβερνήσει. Πολλοί ήλπιζαν ότι αυτό το επεισόδιο θα είχε παιδαγωγικό χαρακτήρα και ότι η αποτυχία του θα αποδείκνυε ότι οι «εύκολες» λύσεις της ριζοσπαστικής Δεξιάς δεν είναι παρά στάχτη στα μάτια. Καθώς ο Βίλντερς δυσπιστεί απέναντι σε οποιονδήποτε δείχνει να διαθέτει ταλέντο ή χαρισματικότητα, τα άτομα που επέλεξε για να υπηρετήσουν υπό τις διαταγές του αποδείχθηκαν, κατά κανόνα, παντελώς ανίκανα. Μία ακόμη δυσκολία που αντιμετώπισε ήταν ότι οι περισσότερες από τις προτάσεις του σε σχέση με τη μεταναστευτική πολιτική ήταν αντίθετες με την ισχύουσα νομοθεσία. Όμως, οι κεντροδεξιοί εταίροι του από το Νέο Κοινωνικό Συμβόλαιο είχαν απαιτήσει από τη νέα κυβέρνηση να σεβαστεί το υφιστάμενο νομοθετικό πλαίσιο για τη μετανάστευση. Και αυτό αποδείχθηκε πηγή διαρκών εντάσεων στους κόλπους της.

Η προτεραιότητα του Κόμματος για την Ελευθερία, από την ίδρυσή του το 2006, ανέκαθεν ήταν να μετατοπιστεί το «παράθυρο του Όβερτον» (2) (ή αλλιώς το πεδίο του επιτρεπτού δημόσιου λόγου) όσο το δυνατόν δεξιότερα. Αυτή η στρατηγική δεν άλλαξε την περίοδο που εντάχθηκε στον κυβερνητικό συνασπισμό. Ο Βίλντερς αφιέρωσε όλη την ενεργητικότητά του στην προσπάθεια να κηρυχθεί η χώρα σε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης, κάτι που θα του επέτρεπε να παρακάμψει το Κοινοβούλιο και να κλείσει τα σύνορα για τους αιτούντες άσυλο. Μάταια. Έτσι, κατηγόρησε τους εταίρους του ότι τον εμπόδιζαν να εφαρμόσει το πρόγραμμά του. Παράλληλα όμως, η κυβέρνηση μπλοκάριζε τα μέτρα που θα είχαν επιτρέψει να σταματήσει η έλλειψη κέντρων υποδοχής για τους αιτούντες άσυλο και προχωρούσε σε νέες περικοπές του προϋπολογισμού των υπηρεσιών μετανάστευσης.

Ο Τύπος αναφερόταν στις ασταμάτητες διαμάχες και στις αντιπαραθέσεις μεταξύ των κυβερνητικών κομμάτων που κατέληγαν συχνά σε φωνασκίες. Έγινε λόγος για αρχηγούς κόμματος που έκλαιγαν, για απαράδεκτα τουΐτ, για ρατσιστικά σχόλια στο υπουργικό συμβούλιο, για ανοιχτές διαφωνίες με ανώτατους κρατικούς υπαλλήλους (3). Ουσιαστικά, η κυβέρνηση περιορίστηκε σε μια πολιτική λιτότητας και φορολογικών απαλλαγών, ενόσω η ολλανδική οικονομία γνώριζε μέτρια οικονομική ανάπτυξη (0,9% το 2024). Αν και η Ολλανδία τα καταφέρνει μάλλον καλύτερα από τα υπόλοιπα κράτη-μέλη της ευρωζώνης, η εξάρτησή της από τις εξαγωγές την εκθέτει σε κίνδυνο λόγω της επιδείνωσης της οικονομικής συγκυρίας στη Γερμανία, αλλά και γενικότερα λόγω της επιβράδυνσης του διεθνούς εμπορίου.

Η κυβέρνηση Σχοφ βρέθηκε επίσης βυθισμένη στην «κρίση του αζώτου». Συγκεκριμένα, το Κίνημα Αγροτών-Πολιτών πέτυχε από τους κυβερνητικούς εταίρους του την ακύρωση μιας φιλόδοξης πολιτικής για τον περιορισμό των εκπομπών υποξειδίου του αζώτου που εκλύεται από την κοπριά. Η Ολλανδία, ο δεύτερος μεγαλύτερος εξαγωγέας αγροτικών προϊόντων παγκοσμίως, βρίσκεται αντιμέτωπη με μια μαζική ρύπανση του εδάφους και των υδάτων. Από τα τέλη της δεκαετίας του 2010, η χώρα κινείται με βραδείς ρυθμούς. Πράγματι, δικαστικές αποφάσεις έχουν οδηγήσει στο πάγωμα σημαντικών έργων υποδομής (όπως η επέκταση του αεροδρομίου Σίπχολ) που θα εξέπεμπαν υπερβολικές ποσότητες οξειδίων του αζώτου και περιέπλεκαν την ανέγερση νέων κατοικιών σε μια χώρα όπου απαιτούνται 400.000 επιπλέον (4). Τελικά, ο Βίλντερς αποφάσισε να εγκαταλείψει τον κυβερνητικό συνασπισμό το καλοκαίρι. Το Λαϊκό Κόμμα αντέδρασε εξοργισμένο: επέστρεψε στην προηγούμενη πολιτική γραμμή του, υποσχόμενο ότι δεν θα ξανασυνεργαστεί ποτέ με το Κόμμα για την Ελευθερία. Και στις εκλογές της 29ης Οκτωβρίου 2025 υποχώρησε λιγότερο από τον πρώην εταίρο του, χάνοντας μονάχα δύο έδρες (εξέλεξε συνολικά 22 βουλευτές).

Όσο για τον νικητή, το D66, ενσαρκώνει τον «προοδευτικό νεοφιλελευθερισμό» (5). Είχε ήδη κυβερνήσει από το 2017 έως το 2021, στο πλαίσιο ενός συνασπισμού φιλελεύθερης κατεύθυνσης που ενεπλάκη στην αποκαλούμενη «υπόθεση των οικογενειακών επιδομάτων» (όταν ορισμένες οικογένειες κατηγορήθηκαν αδίκως για απάτη). Σήμερα, το D66 εξακολουθεί να είναι υπέρμαχος της λιτότητας και υπερασπίζεται τη στρατιωτικοποίηση μιας χώρας που είναι ένας από τους καλύτερους μαθητές του ΝΑΤΟ. Το κόμμα απευθύνεται στα οικονομικά ευνοημένα και κοσμοπολίτικα στρώματα της ολλανδικής κοινωνίας. Η επιτυχία του οφείλεται στη χρήσιμη ψήφο εναντίον του Κόμματος για την Ελευθερία –η σημασία της οποίας έγινε εμφανής με την κατάρρευση, στην ίδια εκλογική αναμέτρηση, του άλλου κεντρώου κόμματος, του Νέου Κοινωνικού Συμβολαίου– αλλά και στην αισιοδοξία της προεκλογικής εκστρατείας του, που συμπυκνωνόταν στο σύνθημα «Het kan wel!» (Μπορούμε να το κάνουμε!). Αντί να έλθει σε μετωπική αντιπαράθεση με το ολλανδικό εθνικιστικό αίσθημα, ο Γέτεν υιοθέτησε ένα μέρος από τους συμβολισμούς του, παρουσιάζοντας το πρόγραμμά του μπροστά σε μεγάλες σημαίες της χώρας. Αυτή η ιδιαίτερα αποτελεσματική στρατηγική φαίνεται ότι άγγιξε μια ευαίσθητη χορδή σε κοινωνικούς χώρους που είχαν κουραστεί από την πόλωση. Ωστόσο, τα αισιόδοξα σχόλια περί επιστροφής σε ένα μοντέλο μετριοπαθών κυβερνητικών συνασπισμών παραγνωρίζουν δύο βαθύτερες τάσεις.

Η παρακμή της Αριστεράς συνεχίζεται

Από τη μία πλευρά, η απερχόμενη κυβέρνηση της ριζοσπαστικής Δεξιάς σημείωσε επιτυχία στο ιδεολογικό πεδίο. Επί δύο ολόκληρα χρόνια κατόρθωσε να εστιάσει την προσοχή στη μετανάστευση, κάνοντας αποδεκτή την ιδέα ότι η χώρα βρίσκεται αντιμέτωπη με μια μεταναστευτική κρίση. Υπό την ηγεσία της Γεσιλγκιόζ, το Λαϊκό Κόμμα δεν έπαψε να μιμείται το πολιτικό ύφος της Ακροδεξιάς. Κατακεραύνωσε την αριστερή αντιπολίτευση παρουσιάζοντάς την σαν μια συμμορία επικίνδυνων ριζοσπαστών ή σαν μια ελίτ αποκομμένη από την κοινωνική πραγματικότητα, διακίνησε ψευδείς πληροφορίες για τους αριθμούς των οικογενειακών επανενώσεων (6) και υποστήριξε μέτρα που, σύμφωνα με τους δικηγόρους του Εθνικού Δικηγορικού Συλλόγου, ήταν αντίθετα με τις διεθνείς δεσμεύσεις της Ολλανδίας ή αμφισβητούσαν το κράτος δικαίου (7). Ακόμα και το D66 έφτασε στο σημείο να υπερασπίζεται την ανάθεση της εξέτασης των αιτήσεων ασύλου σε τρίτες χώρες (8). Κατά τη διάρκεια της ίδιας περιόδου, οι εκπομπές λόγου της ολλανδικής τηλεόρασης –παραδοσιακά απολιτικές και κεντρώες– διαρκώς παρέκκλιναν προς τα δεξιά.

Από την άλλη, μέσα σε αυτό το εχθρικό περιβάλλον στα μέσα ενημέρωσης, η ολλανδική Αριστερά δεν κατορθώνει πάντα να κάνει τις ιδέες της να ακουστούν και η παρακμή της συνεχίζεται (9). Το Εργατικό Κόμμα (PvDA), με ένα εκλογικό σώμα ολοένα πιο συρρικνωμένο και πιο γερασμένο, είχε αποφασίσει τα τελευταία χρόνια να ενώσει τις δυνάμεις του με την Πράσινη Αριστερά (GroenLinks), η οποία προέκυψε από μια συνένωση κομμουνιστών, ειρηνιστών, αριστερών χριστιανών και οικολόγων. Το Εργατικό Κόμμα, με έντονα κεντρώο χαρακτήρα από τη δεκαετία του 1990, είχε τιμωρηθεί από τους ψηφοφόρους του για τη συμμετοχή στην εφαρμογή των προγραμμάτων λιτότητας κατά τη διάρκεια της κρίσης του ευρώ. Η συγχώνευση των δύο κομμάτων οδήγησε στην υιοθέτηση ενός πιο τολμηρού πολιτικού προγράμματος υπό την ηγεσία του Φρανς Τίμερμανς, πρώην οπαδού του «τρίτου δρόμου» και πρώτου αντιπροέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής από το 2014 έως το 2023. Η εκλογική αποτυχία του περασμένου Οκτωβρίου τον οδήγησε σε παραίτηση. Όσο για το Σοσιαλιστικό Κόμμα (SP), με πιο αριστερές θέσεις, συγκέντρωσε λιγότερο από το 2% των ψήφων, ενώ άγγιζε το 10% μέχρι τη δεκαετία του 2010.

Ο κυβερνητικός συνασπισμός, που προέκυψε στα τέλη Ιανουαρίου μετά από τρεις μήνες άκαρπων διαβουλεύσεων, αποτελείται από το D66, τους Χριστιανοδημοκράτες (CDA) και το Λαϊκό Κόμμα. Πρόκειται όμως για κυβέρνηση μειοψηφίας, με 66 έδρες από τις συνολικά 150 της Κάτω Βουλής, γεγονός σπάνιο για την ολλανδική πολιτική ζωή. Ο πολιτικός σχηματισμός του Γέτεν επιθυμούσε τη συμμετοχή και της συμμαχίας PvDA-GroenLinks στην κυβέρνηση. Όμως, η Ντιλάν Γεσιλγκιόζ είχε υποσχεθεί στους ψηφοφόρους της ότι θα αρνούνταν να συμμετάσχει σε κυβερνητικό συνασπισμό με την Αριστερά –μια στάση ελάχιστα συμβατή με τα συναινετικά πολιτικά ήθη της χώρας. Αντίθετα, προωθούσε τη συμμετοχή του ριζοσπαστικού δεξιού JA21 στον κυβερνητικό συνασπισμό, συναντώντας όμως την έντονη εναντίωση του D66.

Από την πλευρά του, ο νέος επικεφαλής της συμμαχίας PvDA-GroenLinks Γιέσε Κλάβερ, που προέρχεται από την Πράσινη Αριστερά, δήλωσε ότι το κόμμα του, από τη θέση της αξιωματικής αντιπολίτευσης πλέον, θα είναι ανοιχτό σε διαπραγματεύσεις για τη στήριξη της κυβέρνησης κατά περίπτωση, ειδικά σε ζητήματα περιβάλλοντος και στέγασης, προκειμένου η χώρα να μην βρεθεί σε κατάσταση ακυβερνησίας. Ωστόσο, διευκρίνισε ότι δεν θα υποχωρήσει σε ζητήματα όπως η περαιτέρω φορολογική επιβάρυνση των εργαζομένων, οι περικοπές στην υγειονομική περίθαλψη ή η χαλάρωση της εργατικής νομοθεσίας.

Δεδομένου του συνεχιζόμενου φλερτ του Λαϊκού Κόμματος με τη ριζοσπαστική Δεξιά, ακόμα και αυτές οι ελάχιστες κόκκινες γραμμές αποτελούν ένα κάποιο κοινωνικό ανάχωμα.

(1) Σχετικά με την αναζωπύρωση αυτής της παράδοσης στη Γαλλία, βλ. Philippe Baqué, Πώς η Ακροδεξιά οργώνει τη γαλλική ύπαιθρο, Le Monde diplomatique - ελληνική έκδοση, Απρίλιος 2024.

(2) (Σ.τ.Μ.) Το παράθυρο Όβερτον είναι μια έννοια η οποία περιγράφει το πεδίο των πολιτικά αποδεκτών ιδεών, απόψεων, επιχειρημάτων και πρακτικών σε μια δεδομένη χρονική στιγμή. Το εύρος αυτού του «παραθύρου» αλλάζει με την πάροδο του χρόνου: μπορεί να μετατοπιστεί, να διευρυνθεί ή να συρρικνωθεί. Εισηγητής της ήταν ο πολιτικός αναλυτής Joseph Overton κατά τη δεκαετία του 1990.

(3) Tobias den Hartog, «Δάκρυα, καυγάδες, δυσπιστία: η αδύνατη εξίσωση του υπουργικού συμβουλίου του Σχοφ» (στα ολλανδικά), Het Parool, Άμστερνταμ, 3 Ιουνίου 2025, www.parool.nl. «Η Βουλή ανταποκρίνεται θετικά στη γνωμοδότηση σχετικά με τον νόμο έκτακτης ανάγκης για το άσυλο» (στα ολλανδικά), NOS (Ολλανδικό Ίδρυμα Ραδιοτηλεόρασης), 19 Σεπτεμβρίου 2024, https://nos.nl.

(4) «OECD economic surveys: Netherlands 2025», Οργανισμός για την Οικονομική Συνεργασία και Ανάπτυξη (ΟΟΣΑ), 9 Ιουλίου 2025.

(5) Nancy Fraser, The end of progressive neoliberalism, Dissent Magazine, 2 Ιανουαρίου 2017.

(6) «Ανάλυση της συσσώρευσης των οικογενειακών επανενώσεων» (στα ολλανδικά), IND (ολλανδική Υπηρεσία Μετανάστευσης και Πολιτογράφησης), https://ind.nl.

(7) «Αξιολόγηση των προεκλογικών προγραμμάτων του 2025 με γνώμονα το κράτος δικαίου» (στα ολλανδικά), Ολλανδικός Δικηγορικός Σύλλογος, Οκτώβριος 2025, www.advocatenorde.nl.

(8) Sander Tordoir και Armida van Rij, «What the Dutch elections mean for the Netherlands and for Europe», Centre for European Reform (CER), 5 Νοεμβρίου 2025.

(9) Merijn Oudenampsen, Decline of the Dutch Left, στο ιστολόγιο «Sidecar» του New Left Review, 16 Μαρτίου 2021.

Προσεχώς ένας Διάδρομος Τραμπ στον Καύκασο;

Jean Radvanyi — 2026-02-08T05:00:00Z

Στη σύγκρουση που έχει φέρει αντιμέτωπη την Αρμενία με το Αζερμπαϊτζάν, το καλοκαίρι του 2025 έγινε ένα σημαντικό βήμα, με την υπογραφή μιας σειράς εγγράφων μεταξύ των δύο χωρών. Με αυτές τις υπογραφές, που μπήκαν στην Ουάσιγκτον και όχι στη Μόσχα, αίρονται ορισμένα εμπόδια για το άνοιγμα ενός διαδρόμου που προορίζεται να συνδέσει το έδαφος του Αζερμπαϊτζάν με τον εξωτερικό θύλακά του, το Ναχτσιβάν, και κατόπιν με την Τουρκία. Η δίοδος αυτή μάλλον θα έχει το όνομα του Αμερικανού προέδρου.

Αποσπώντας στις 8 Αυγούστου του 2025, στο Οβάλ Γραφείο, την υπογραφή μιας προκαταρκτικής συμφωνίας με προοπτική τη σύναψη συνθήκης ειρήνης από τον πρόεδρο του Αζερμπαϊτζάν Ιλχάμ Αλίεφ και τον πρωθυπουργό της Αρμενίας Νικόλ Πασινιάν, ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ υλοποίησε εκείνο που η Ομάδα του Μινσκ δεν είχε καταφέρει μετά από τριάντα και πλέον χρόνια συγκρούσεων. Αυτό το πολυμερές όργανο, που δημιουργήθηκε το 1992 υπό τη συμπροεδρία των ΗΠΑ, της Γαλλίας και της Ρωσίας, συμπεριλάμβανε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, την Τουρκία, καθώς και τα εμπόλεμα κράτη. Με τον «Διάδρομο Τραμπ για τη Διεθνή Ειρήνη και Ευημερία» (TRIPP), που αναμένεται να συνδέσει μέσα από το αρμενικό έδαφος το Αζερμπαϊτζάν με τον εξωτερικό θύλακά του, το Ναχτσιβάν, χάρη σε υποδομές που θα χρηματοδοτεί, έως και θα φρουρεί, η Ουάσιγκτον, ο Τραμπ συμβάλλει στην άρση ενός σημαντικού εμποδίου για την ειρήνη. Με την ευκαιρία, πραγματοποιεί μία από αυτές τις πολιτικο-εμπορικές δοσοληψίες στις οποίες έχει αδυναμία. Ωστόσο, αυτός ο διάδρομος διέλευσης υλοποιεί πάνω απ' όλα ένα μεγάλο παντουρκικό όνειρο: τη διασφάλιση της εδαφικής συνέχειας μεταξύ της Τουρκίας και του τουρκόφωνου κόσμου της Ανατολής.

Αυτή η προκαταρκτική συμφωνία σκοπεύει να βάλει τέλος σε μια σύγκρουση που γνώρισε πολλές αναζωπυρώσεις, οι οποίες συνδέονται με τον κατακερματισμό των πληθυσμών στην περιοχή (1). Χωρίς να ανατρέξουμε στην ιστορία των εδαφών αυτών, για τα οποία ερίζουν Αρμένιοι και Αζέροι εδώ και αιώνες, μπορούμε να τοποθετήσουμε χρονικά τις απαρχές της αντιπαλότητας στον Ιούλιο του 1921. Ο Ιωσήφ Στάλιν επέβαλε τότε μια ασύμμετρη διαίρεση: από τη μία πλευρά το Ναχτσιβάν, που χωρίζεται από το υπόλοιπο Αζερμπαϊτζάν από το Σιουνίκ, τη νοτιότερη επαρχία της Αρμενίας, και το οποίο φιλοξενούσε έναν σημαντικό πληθυσμό Αζέρων (μεταξύ των οποίων βρίσκεται και η ισχυρή φατρία των Αλίεφ), έγινε μια αυτόνομη δημοκρατία υπό την κηδεμονία του Μπακού. Από την άλλη πλευρά, το Ναγκόρνο Καραμπάχ («μαύρος κήπος» στα τουρκικά, ενώ οι Αρμένιοι το αποκαλούν Αρτσάχ), που κατοικείται κατά πλειοψηφία από Αρμένιους, έγινε μια αυτόνομη περιφέρεια, περίκλειστη από το αζερικό έδαφος, και εκείνη υπό την εξουσία του Μπακού.

Το 1994, με το τέλος ενός πολέμου που προκάλεσε χιλιάδες θύματα, κυρίως Αζέρους, και μαζικές εκτοπίσεις πληθυσμού, οι Αρμένιοι του Ναγκόρνο Καραμπάχ επέβαλαν την αυτονομία των εδαφών τους και κατέλαβαν όλες τις γύρω επαρχίες του Αζερμπαϊτζάν, οι οποίες είχαν εκκενωθεί από τους κατοίκους τους. Επί μία εικοσαετία, οι διαδοχικές αρμενικές κυβερνήσεις, όλες υπό την ηγεσία ανθρώπων προερχόμενων από το Ναγκόρνο Καραμπάχ, δεν κατόρθωσαν να μεταφέρουν αυτή τη στρατιωτική νίκη στο διπλωματικό πεδίο (2).

Οι ηγέτες της Αρμενίας συμπεριφέρθηκαν ωσάν τα εδάφη που έλεγχαν από το 1994 να είχαν αποκτηθεί οριστικά, παρά τις δηλώσεις του προέδρου Χεϊντάρ Αλίεφ (1993-2003) και κατόπιν του διαδόχου του Ιλχάμ, οι οποίοι διαβεβαίωναν ότι ποτέ η χώρα τους δεν θα παραχωρούσε σπιθαμή γης από εκείνες τις περιοχές και υπόσχονταν να τις ανακαταλάβουν διά των όπλων εάν δεν βρισκόταν καμία διπλωματική λύση. Όμως, το οικονομικό μάννα εξ ουρανού που αντιπροσώπευε η εκμετάλλευση των υπεράκτιων κοιτασμάτων του Αζερμπαϊτζάν επέτρεψε σταδιακά στο Μπακού να εκσυγχρονίσει τη χώρα και να εξοπλίσει τον στρατό της, υπερδεκαπλασιάζοντας τον στρατιωτικό προϋπολογισμό της.

Σιδηρόδρομος, καλώδια Διαδικτύου και αγωγοί υδρογονανθράκων

Με δύο αποφασιστικές επιθέσεις, το 2020 και κατόπιν το 2023, ο στρατός του Αζερμπαϊτζάν, που πλέον έχει εκσυγχρονιστεί και υποστηρίζεται από την Τουρκία και το Ισραήλ, ανέτρεψε την κατάσταση προς όφελός του, αυξάνοντας τις βιαιοπραγίες και αναγκάζοντας τον αρμενικό πληθυσμό του Ναγκόρνο Καραμπάχ σε μαζική φυγή προς την Αρμενία. Έτσι, στράφηκε εναντίον των Αρμενίων η εθνοκάθαρση που εφάρμοσαν στα υπό κατάληψη εδάφη μεταξύ 1992 και 1994. Η «διεθνής κοινότητα» παρακολούθησε ανήμπορη αυτή την αντιστροφή της κατάστασης. Η κατάπαυση του πυρός που υπογράφηκε με πρωτοβουλία του Βλαντιμίρ Πούτιν στις 9 Νοεμβρίου 2020 επικύρωσε την είσοδο της Τουρκίας στο παιχνίδι, η οποία ορίστηκε να επιτηρεί την εφαρμογή της μαζί με τη Ρωσία (3). Πρόβλεπε τη δημιουργία ενός διαμετακομιστικού διαδρόμου ανάμεσα στο Αζερμπαϊτζάν και το Ναχτσιβάν. Ωστόσο, στις αρχές του 2025, το σχέδιο αυτό δεν είχε προχωρήσει ούτε στο ελάχιστο. Οπότε, το Μπακού, που εξακολουθεί να ελέγχει περίπου διακόσια τετραγωνικά χιλιόμετρα εδάφους που απέσπασε από την Αρμενία κατά τη διάρκεια αυτών των δύο εισβολών, απειλούσε να ανοίξει τη διαδρομή διά της βίας εάν χρειαστεί.

Το ζήτημα του διαδρόμου απουσιάζει από την προκαταρκτική συμφωνία ειρήνης που συνάφθηκε το καλοκαίρι του 2025, αναφέρεται ωστόσο σε μια κοινή δήλωση των ηγετών της Αρμενίας και του Αζερμπαϊτζάν και εξετάστηκε χωριστά σε ένα τριμερές πρωτόκολλο συμφωνίας μεταξύ των δύο χωρών και των Ηνωμένων Πολιτειών. Η αμερικανική πατρωνία συμβολίζει αφ' εαυτής τη στρατηγική οπισθοχώρηση που σημείωσε το Κρεμλίνο στον Καύκασο από το 2020. Εντούτοις, ως μέλος του Οργανισμού της Συνθήκης Συλλογικής Ασφαλείας (ΟΣΣΑ) (4) από το 2002, η Αρμενία επί μακρόν αποτελούσε ένα βασικό δομικό στήριγμα της ρωσικής παρουσίας στην περιοχή. Όμως, το 2020, κατά την πρώτη αζερική επίθεση, η Ρωσία δεν ενεργοποίησε τη ρήτρα στρατιωτικής βοήθειας σε περίπτωση επίθεσης, προβάλλοντας το επιχείρημα ότι, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, το Ναγκόρνο Καραμπάχ αποτελούσε επισήμως μέρος του Αζερμπαϊτζάν. Ο ρωσικός στρατός δεν αναπτύχθηκε παρά την τελευταία στιγμή, τον Νοέμβριο του 2020, αποτρέποντας μόλις και μετά βίας την κατάληψη του Στεπανακέρτ (Χανκεντί στα αζερικά) από το Αζερμπαϊτζάν. Επιπλέον, η ρωσική διαμεσολαβητική δύναμη δεν υποχρέωσε τους Αζέρους να άρουν τον αποκλεισμό που είχαν επιβάλει στον διάδρομο του Λατσίν, μια δίοδο ζωτικής σημασίας για την επιβίωση του πληθυσμού του θύλακα. Ούτε αντέδρασε στο «ροκάνισμα» του κυρίαρχου εδάφους της Αρμενίας από τον αζερικό στρατό.

Αισθανόμενη ότι την έχει εγκαταλείψει ο κυριότερος σύμμαχός της, η αρμενική κυβέρνηση άρχισε τότε να γίνεται ολοένα και πιο επικριτική απέναντι στην πολιτική της Μόσχας. Το 2023, ο Πασινιάν χαρακτήρισε «στρατηγικό λάθος» την απόφαση των προκατόχων του να εμπιστευτούν την ασφάλεια της χώρας του αποκλειστικά στη Ρωσία (5). Μποϋκόταρε τις συνόδους κορυφής του ΟΣΣΑ και πάγωσε τη συμμετοχή της Αρμενίας στον οργανισμό. Παράλληλα, το Γιερεβάν διαφοροποίησε τους παρόχους της ασφάλειάς του, προσεγγίζοντας ενεργά τις ΗΠΑ και την Ευρωπαϊκή Ένωση –με τη Γαλλία να ανακοινώνει έτοιμη να του προμηθεύσει όπλα (6). Η συνάντηση του Πασινιάν με τον Αμερικανό υπουργό Εξωτερικών Άντονι Μπλίνκεν τον Μάιο του 2022 άνοιξε τον δρόμο για πολλές επισκέψεις Αμερικανών αξιωματούχων και μελών του Κογκρέσου στο Γιερεβάν, ανάμεσά τους και της Νάνσι Πελόζι. Στις αρχές του 2025, οι Ρώσοι συνοριοφύλακες που, δυνάμει μιας συμφωνίας που υπογράφηκε το 1992, έλεγχαν τα σημεία διέλευσης προς το Ιράν και την Τουρκία αποσύρθηκαν, κατόπιν αιτήματος της αρμενικής κυβέρνησης, από τον συνοριακό σταθμό του Αγκαράκ, στα νότια της χώρας, λίγους μήνες μετά την απομάκρυνσή τους από το διεθνές αεροδρόμιο Ζβαρτνότς (κοντά στο Γιερεβάν). Παράλληλα, ενεργοποιήθηκαν οι απευθείας διαπραγματεύσεις μεταξύ των εμπόλεμων πλευρών, υπό την αιγίδα των ΗΠΑ και της ΕΕ, αλλά χωρίς τη Ρωσία. Και ενόσω οι σχέσεις Μόσχας και Μπακού δεν ήταν ποτέ άλλοτε τόσο ψυχρές, ιδίως λόγω της συντριβής ενός αζερικού πολιτικού αεροσκάφους στη Ρωσία τον Δεκέμβριο του 2024, η σύναψη της προκαταρκτικής συμφωνίας της 8ης Αυγούστου επιτείνει την αποδυνάμωση της Ρωσίας στον Νότιο Καύκασο. Θα πρέπει όμως το αμερικανικό σχέδιο να κάνει πραγματικότητα τις ελπίδες που εγείρει.

Η υλοποίηση του άξονα επικοινωνίας που πρότεινε ο Ντόναλντ Τραμπ παραμένει αβέβαιη. Πρόκειται για την επαναλειτουργία μιας σιδηροδρομικής γραμμής που θα συνοδεύεται από αυτοκινητόδρομο ταχείας κυκλοφορίας, καλώδια Διαδικτύου και αγωγούς υδρογονανθράκων, στα σαράντα δύο χιλιόμετρα που χωρίζουν το Αζερμπαϊτζάν από το Ναχτσιβάν κατά μήκος του ποταμού Αράξη. Ο διάδρομος αυτός, σύνδεσμος της Τουρκίας με το σύνολο του τουρκόφωνου κόσμου ένθεν και ένθεν της Κασπίας, προβλέπεται να χρηματοδοτηθεί από τις ΗΠΑ και να έχει ως διαχειριστή μια μεικτή αμερικανο-αρμενική κοινοπραξία που θα ενεργεί σύμφωνα με την αρμενική νομοθεσία. Αυτή είναι τουλάχιστον η λύση που υποστηρίζει το Γιερεβάν, καθώς αντιτίθεται έντονα σε οποιαδήποτε αμφισβήτηση της κυριαρχίας του. Σε αυτή την περίπτωση η λύση θα πλησίαζε εκείνη που υιοθετήθηκε από τις δύο Γερμανίες για το θέμα του Δυτικού Βερολίνου: ο αυτοκινητόδρομος που συνέδεε τη Δυτική Γερμανία με τον θύλακα ήταν υπό την κατοχή και διαχείριση των Ανατολικογερμανών, που διασφάλιζαν δικαίωμα απρόσκοπτης διέλευσης από το έδαφός τους (χωρίς τη δυνατότητα εξόδου προς αυτό).

Από την άλλη πλευρά, το Μπακού και η Άγκυρα θα ήθελαν η διαδρομή να είναι εξωεδαφική και η διαχείρισή της να γίνεται από τρίτους –μια επιλογή που θα απέκλειε τους Αρμένιους από τον έλεγχο του εδάφους τους, χωρίς ωστόσο να γίνει ξεκάθαρη προσάρτηση του διαδρόμου από το Αζερμπαϊτζάν. Ήδη το 1992, προκειμένου να ξεπεραστεί το πρόβλημα της ασυνέχειας των εδαφών με αρμενικό και αζερικό πληθυσμό, ο Πολ Γκομπλ, μέλος τότε του αμερικανικού διπλωματικού προσωπικού, είχε προτείνει τη μεταφορά της νότιας λωρίδας του αρμενικού εδάφους στο Αζερμπαϊτζάν, με αντάλλαγμα τον διάδρομο του Λατσίν, το πέρασμα που συνδέει το Ναγκόρνο Καραμπάχ με την Αρμενία (7). Η ιδέα αυτή, που έχει αναφερθεί συχνά, είναι πλέον παρωχημένη, αφού το Μπακού ανέκτησε διά της βίας τη συγκεκριμένη επαρχία, καθώς και προσκείμενά της εδάφη. Το Γιερεβάν, η Μόσχα και η Τεχεράνη απέρριπταν ανέκαθεν αυτή την πρόταση, καθώς θα στερούσε από την Αρμενία το κοινό σύνορό της με το Ιράν, από το οποίο εξαρτάται η οικονομική επιβίωσή της.

Μια αβέβαιη εφαρμογή

Η λέξη «διάδρομος», που θίγει τους Αρμένιους, καθώς ανησυχούν ότι η κατάσταση θα εκτραπεί προς την προσάρτηση, έχει εξαφανιστεί από τα έγγραφα που υπογράφηκαν στην Ουάσιγκτον –αυτό ωστόσο δεν διευθετεί το ζήτημα της ασφάλειας του περάσματος. Μια και το Μπακού αρνείται την τοποθέτησή του υπό τον έλεγχο των Αρμενίων και επειδή οι Ρώσοι έχουν απομακρυνθεί από τα σύνορα μετά τον Ιανουάριο του 2025, υπάρχουν σκέψεις για την εμπλοκή μιας δυτικής δύναμης, ακόμα και των διαδόχων της Blackwater, του ιδιωτικού αμερικανικού στρατού, της οποίας ο ιδρυτής Έρικ Πρινς, άτομο του περιβάλλοντος Τραμπ, χαίρει και πάλι ευνοίας (8). Το άρθρο 7 της προκαταρκτικής συμφωνίας της 8ης Αυγούστου διευκρινίζει σαφώς ότι καμία ξένη δύναμη δεν θα πρέπει να τοποθετηθεί στα σύνορα των δύο κρατών, ωστόσο δεν λέει τίποτα σχετικά με εκείνα που χωρίζουν την Αρμενία από το Ιράν ή την Τουρκία. Πώς λοιπόν θα διασφαλιστεί η λειτουργία της διάβασης σε αυτόν τον θεσμικό μηχανισμό; Διότι οι Αρμένιοι ηγέτες, όπως και οι Ρώσοι και οι Ιρανοί, δεν σκοπεύουν να αφήσουν τον TRIPP να μπλοκάρει τη διαδρομή –και κυρίως τις γραμμές υψηλής τάσης και τους αγωγούς αερίου που συνδέουν το Ιράν με τη Ρωσία μέσω της Αρμενίας και της Γεωργίας, σε έναν άξονα βορρά-νότου. Ο Πολ Γκομπλ, πλέον ερευνητής στο Ινστιτούτο Παγκόσμιας Πολιτικής της Ουάσιγκτον, έκανε τη χειρότερη πρόβλεψη σε ένα άρθρο που προηγήθηκε της προκαταρκτικής συμφωνίας της 8ης Αυγούστου: «Όσο περισσότερο πλησιάζει η ειρηνευτική συμφωνία, τόσο πιο πιθανή γίνεται η έκρηξη μιας νέας, ευρύτερης σύγκρουσης» (9). Ο Αλί Ακμπάρ Βελαγιατί, σύμβουλος του Ιρανού προέδρου, φαίνεται να απηχεί τα λόγια του: «Αυτή η δίοδος δεν θα είναι πόρτα για τους μισθοφόρους του Τραμπ, θα είναι ο τάφος τους» (10). Εντούτοις, ούτε η Τεχεράνη ούτε η Μόσχα, εξασθενημένες σήμερα, φαίνονται ικανές να εμποδίσουν αυτή τη διαδικασία αν φτάσει σε στάδιο υλοποίησης.

Εξάλλου, οι υποστηρικτές του σχεδίου προβάλλουν τον TRIPP ως έναν πολυμορφικό άξονα, καθώς θα συμπεριλαμβάνει αγωγούς φυσικού αερίου και πετρελαίου, που θα μπορούσε να διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο στον «Μεσαίο Διάδρομο» μεταξύ της Ευρώπης και της Κασπίας Θάλασσας. Όμως, η τρέχουσα κατάσταση δεν έχει πια καμία σχέση με εκείνη που κυριαρχούσε κατά την έναρξη της λειτουργίας του Διαδρόμου Μεταφορών Ευρώπης-Καυκάσου-Ασίας (TRACECA) το 1992 από την Ευρωπαϊκή Ένωση και δεκατέσσερις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, του Καυκάσου και της Κεντρικής Ασίας (11). Έκτοτε, ανακαινίστηκαν τα λιμάνια της Γεωργίας και του Αζερμπαϊτζάν και η σιδηροδρομική γραμμή που τα συνδέει. Το 2005 και το 2006 εγκαινιάστηκαν ο πετρελαιαγωγός Μπακού-Τιφλίδα-Τζεϊχάν και ο αγωγός φυσικού αερίου Μπακού-Ερζερούμ. Ένας νέος αυτοκινητόδρομος, χρηματοδοτημένος από την Κίνα στο πλαίσιο των Νέων Δρόμων του Μεταξιού (BRI), συνδέει την Τιφλίδα με τη Μαύρη Θάλασσα. Μια άλλη σιδηροδρομική γραμμή, η Μπακού-Τιφλίδα-Καρς, έχει ανοίξει από το 2017. Οπότε είναι δύσκολο να δώσουμε βάση στις θαυμαστές εξαγγελίες περί της αποδοτικότητας του –ελάχιστα βραχύτερου από τους άλλους– νέου άξονα.

Τέλος, ορισμένες πολιτικές προϋποθέσεις παραμένουν σε εκκρεμότητα. Προκειμένου να επιτευχθεί πλήρης νομική επικύρωση της συμφωνίας, ο Πασινιάν δεσμεύτηκε για τροποποιήσεις στο Σύνταγμα της χώρας, που περιλαμβάνει το Ναγκόρνο Καραμπάχ στη Δημοκρατία της Αρμενίας. Μόνο που για κάτι τέτοιο είναι απαραίτητη η συναίνεση του μεγαλύτερου μέρους του πληθυσμού της χώρας, κάτι που απέχει πολύ από την τρέχουσα κατάσταση. Η αντιπολίτευση καταλογίζει στο κείμενο της συμφωνίας ότι δεν αναφέρει τα αρμενικά εδάφη που συνεχίζει να κατέχει το Μπακού και ότι αδιαφορεί για την τύχη των κρατουμένων στις φυλακές του Αζερμπαϊτζάν.

Στο Γιερεβάν δίνεται επίσης ιδιαίτερη έμφαση στο δικαίωμα επιστροφής των Αρμενίων που το επιθυμούν στο Ναγκόρνο Καραμπάχ και στην τύχη των αρμενικών μνημείων της περιοχής, κάποια από τα οποία έχουν ήδη καταστραφεί. Και εκεί βρίσκονται επίσης οι προϋποθέσεις για μια βιώσιμη ειρήνη. Επιπλέον, μπροστά σε έναν Αμερικανό πρόεδρο με ευμετάβλητη συμπεριφορά, πιέσεις από την Ευρώπη και τη Γαλλία αναμφίβολα θα συνέβαλλαν αποτελεσματικά στην –ακόμη πολύ αβέβαιη– εφαρμογή αυτής της συμφωνίας ειρήνης. Θα είναι άραγε η Αμερική του Τραμπ ένας καλύτερος εγγυητής ασφάλειας για την Αρμενία από τη Ρωσία του Πούτιν; Αυτό μένει να αποδειχθεί.

(1) Bλ. Étienne Peyrat, «À l'origine des conflits en Transcaucasie», Le Monde diplomatique, Ιανουάριος 2021, και το χρονολόγιο του Philippe Descamps Une terre disputée depuis deux siècles, δημοσιευμένο στο Διαδίκτυο τον Νοέμβριο 2023.

(2) Βλ. Philippe Descamps, «État de guerre permanent dans le Haut-Karabakh», Le Monde diplomatique, Δεκέμβριος 2012.

(3) Βλ. Sergueï Markedonov, «Haut-Karabakh, l'embrasement», Le Monde diplomatique, Νοέμβριος 2020, και Igor Delanoë, Ρωσοτουρκικό μπρα ντε φερ στον Καύκασο, Le Monde diplomatique - ελληνική έκδοση, Δεκέμβριος 2020.

(4) (Σ.τ.Μ.) Ο Οργανισμός της Συνθήκης Συλλογικής Ασφαλείας είναι μια διακυβερνητική στρατιωτική συμμαχία πρώην σοβιετικών δημοκρατιών που τέθηκε σε ισχύ το 1994.

(5) «Ο Πασινιάν χαρακτηρίζει στρατηγικό λάθος την εξάρτηση της Αρμενίας από τη Ρωσία σε θέματα ασφάλειας» (στα ρωσικά), The Moscow Times, 3 Σεπτεμβρίου 2023.

(6) «La France a “donné son accord” à l'Arménie en vue de livraison de matériel militaire», Le Monde, 3 Οκτωβρίου 2023.

(7) «Caucasus report», Radio Free Europe / Radio Liberty, 8 Ιουνίου 2000, www.rferl.org.

(8) Christophe Châtelot, «Le retour en grâce d'Erik Prince, fondateur de Blackwater», Le Monde, 28 Σεπτεμβρίου 2025.

(9) Paul Goble, Moscow and Tehran working to block US involvement in Zangezur corridor, Eurasia Daily Monitor, 29 Ιουλίου 2025.

(10) Iran rejects planned transit corridor outlined in Armenia-Azerbaijan pact, Al Jazeera, 9 Αυγούστου 2025.

(11) Ο TRACECA, ένα αμερικανικό και ευρωπαϊκό σχέδιο, είχε ως στόχο τη διευκόλυνση του εμπορίου μεταξύ Ανατολής και Δύσης παρακάμπτοντας τη Ρωσία και το Ιράν.

Γιατί η Δεξιά επιστρέφει στη Βολιβία

Franck Poupeau & Maëlle Mariette — 2026-01-25T05:00:00Z

Η Αριστερά, κατακερματισμένη και απούσα από τον δεύτερο γύρο των προεδρικών εκλογών, εγκατέλειψε την εξουσία μετά από είκοσι χρόνια κυριαρχίας. Πίσω από τη νίκη του υποψηφίου Ροδρίγο Πας απέναντι στον αντίπαλό του Χόρχε «Τούτο» Κιρόγα υπήρχε μια στρατηγική: ο «καπιταλισμός για όλους». Και μια βαθιά κοινωνική και πολιτισμική μετάλλαξη, ευνοϊκή για τους εκπροσώπους του φιλελευθερισμού.

Σε υψόμετρο σχεδόν 4.000 μέτρων, στην κεντρική πλατεία του Μπάριο Σολιδαριδάδ, στα βόρεια του Ελ Άλτο, τα πράγματα κυλάνε νωχελικά την επομένη του πρώτου γύρου των προεδρικών εκλογών της 17ης Αυγούστου 2025. Κάποιοι περαστικοί διασχίζουν τη σκονισμένη πλατεία, στις δύο πλευρές της οποίας είναι παραταγμένα τα κιόσκια με το πρόχειρο φαγητό και τα δύο υπαίθρια μαγαζάκια με οικιακά είδη, με τις ξεθωριασμένες ομπρέλες να τα προστατεύουν όπως-όπως από τον σκληρό ήλιο του οροπεδίου Αλτιπλάνο.

Καθισμένη πίσω από τον πάγκο της με τα απορρυπαντικά, η Δόνια Μάξιμα, με τον μάλλινο σκούφο καλά στερεωμένο στο κεφάλι, μας εκμυστηρεύεται ότι είναι η πρώτη φορά από το 2006 που δεν ψήφισε το Κίνημα προς τον Σοσιαλισμό (MAS). Το κόμμα που είχε ενσαρκώσει για τους αυτόχθονες των Άνδεων την επιστροφή στην αξιοπρέπεια σήμερα της μοιάζει πολύ απομακρυσμένο από την καθημερινότητά της. Θυμάται ωστόσο την εγκατάστασή της, στα τέλη της δεκαετίας του 1990, σε μια συνοικία χωρίς νερό, χωρίς δρόμους, χωρίς ηλεκτρικό ρεύμα. Θυμάται επίσης τι της πρόσφερε το MAS: βγήκε από την εξαθλίωση, τα παιδιά της πήγαν στο πανεπιστήμιο και η ίδια απέκτησε το δικαίωμα να διαβαίνει το κατώφλι των δημόσιων υπηρεσιών ντυμένη με την pollera της, τη χαρακτηριστική ενδυμασία των ιθαγενών γυναικών της περιοχής, χωρίς να την αποκαλούν «κωλοϊνδιάνα».

Σήμερα όμως, οι κατακτήσεις αυτές μοιάζουν μακρινές. Η κύρια ενασχόλησή της είναι πλέον η μικρή επιχείρησή της. Κάθε εβδομάδα, παίρνει το μικρό λεωφορείο για τη συνοικία Λα Σέχα, αυτό το πολύβουο σταυροδρόμι όπου αφθονούν τα λαθραία εμπορεύματα με προέλευση τη Χιλή. Εκεί αγοράζει καθαριστικά που στη συνέχεια πουλάει στο μαγαζάκι της με μηδαμινό περιθώριο κέρδους. Οι συνελεύσεις της γειτονιάς, οι συναντήσεις στο σχολείο, στις οποίες κάποτε συμμετείχε, έχουν περάσει σε δεύτερο πλάνο.

«Όλα είναι πολύ ακριβά, όλες οι τιμές έχουν ανέβει υπερβολικά», λέει αναστενάζοντας. Το παράπονο αυτό, φαινομενικά κοινότοπο, αποτυπώνει την έκταση μιας κρίσης που η Βολιβία είχε να γνωρίσει από τη δεκαετία του 1980. Ο πληθωρισμός, που τροφοδοτείται από την έλλειψη δολαρίων στην αγορά και τις δυσκολίες στην εισαγωγή προϊόντων, έχει ξεφύγει από τον έλεγχο: οι τιμές των βασικών αγαθών έχουν εκτοξευθεί. Από τις αρχές του 2025, η γενική αύξηση των τιμών έχει ξεπεράσει το 15% σύμφωνα με το ΔΝΤ (και φτάνει το 25% για τα προϊόντα διατροφής), ενώ οι ελλείψεις στα καύσιμα έχουν παραλύσει τον αγροτοβιομηχανικό τομέα στα ανατολικά της χώρας και, ακόμη περισσότερο, τα δίκτυα της λαϊκής οικονομίας. Αυτά τα (κατά βάση ανεπίσημα) δίκτυα οικονομικής δραστηριότητας, εξαρτημένα από την κυκλοφορία των εμπορευμάτων, εξακολουθούν να αποτελούν τη ραχοκοκαλιά μιας εθνικής οικονομίας που ήδη παραπαίει.

Η έκρηξη των τιμών δεν είναι απλώς ένα συγκυριακό φαινόμενο, αλλά θεωρείται ότι αντικατοπτρίζει την εξάντληση του παραγωγικού μοντέλου του «εξορυκτικού σοσιαλισμού», βασισμένου στην εθνικοποίηση των φυσικών πλουτοπαραγωγικών πόρων. Μολονότι το μοντέλο αυτό επέτρεψε μια αναδιανομή εισοδήματος χωρίς προηγούμενο, καθώς και την κατασκευή έργων υποδομής που για μεγάλο χρονικό διάστημα ήταν ανεπαρκείς (όπως δρόμοι, σχολεία, νοσοκομεία), συχνά λέγεται ότι βασίστηκε σε μεγάλο βαθμό στη στήριξη της κατανάλωσης. Δηλαδή χωρίς πραγματικό μετασχηματισμό του παραγωγικού ιστού, που παρέμεινε επικεντρωμένος στις εξαγωγές φυσικού αερίου. Επομένως, το μοντέλο δεν θα ήταν βιώσιμο παρά για όσο χρονικό διάστημα τα έσοδα από το φυσικό αέριο θα επέτρεπαν τη συσσώρευση των απαραίτητων συναλλαγματικών αποθεμάτων για τη στήριξη μιας σταθερής ισοτιμίας με το δολάριο. Ωστόσο, μια τέτοια παρουσίαση είναι μεροληπτική: οι καλές οικονομικές επιδόσεις της χώρας στηρίχθηκαν στην οικοδόμηση ενός κράτους που σκόπευε να τερματίσει την εξάρτηση από τις εξαγωγές πρώτων υλών, να προωθήσει μια εθνική εκβιομηχάνιση των πλουτοπαραγωγικών πηγών και να ισχυροποιήσει την εσωτερική αγορά.

«Έχουμε μείνει κολλημένοι στο 2005»

Η νομισματική σταθερότητα άρχισε να διαβρώνεται στα τέλη της δεκαετίας του 2010, κάτω από τη συνδυαστική επίδραση δύο τάσεων: της κατάρρευσης των εξαγωγών φυσικού αερίου προς την Αργεντινή και τη Βραζιλία –οι οποίες απορροφούσαν το 80% των εξαγωγών της Βολιβίας πριν ανακαλύψουν τα δικά τους κοιτάσματα– και την καταστροφική διαχείριση της πανδημίας από τη δεξιά κυβέρνηση που είχε προκύψει από το πραξικόπημα του 2019 (1). Αυτή η αυταρχική κυβέρνηση, αποδιαρθρώνοντας τις δημόσιες επιχειρήσεις και ξηλώνοντας τις κοινωνικές πολιτικές, στην πράξη εγκατέλειψε τον πληθυσμό στην τύχη του κατά την κορύφωση της υγειονομικής κρίσης, βυθίζοντας την οικονομία στο χάος.

Ο ερχομός του Λουίς Άρσε στην προεδρία το 2020 δεν ήταν αρκετός για να ανακόψει τον φαύλο κύκλο. Η εκβιομηχάνιση επιταχύνθηκε, αλλά ήταν δαπανηρή και βραχυπρόθεσμα ελάχιστα αποδοτική στον κλάδο της ενεργειακής μετάβασης, η φορολογική πίεση αυξήθηκε, η στήριξη στα νοικοκυριά και τις μικρές επιχειρήσεις περικόπηκε: ο δημοσιονομικός προσανατολισμός της κυβέρνησης βάθυνε τη ρήξη μεταξύ του κυβερνητικού κόμματος και της λαϊκής βάσης του. Σε όλους αυτούς τους παράγοντες ήρθαν να προστεθούν οι εσωτερικές έριδες στο MAS, ανάμεσα στο στρατόπεδο του Άρσε και το στρατόπεδο του πρώην προέδρου Έβο Μοράλες (2006-2019), οι οποίες κηλίδωσαν την εικόνα του προοδευτικού κράτους, την ώρα μάλιστα που η κρίση επιδεινωνόταν.

Στο πλαίσιο αυτό, η δυσπιστία απέναντι στο κράτος δεν έπαψε να οξύνεται. Αναμφίβολα όμως δεν θα είχε πάρει τέτοια έκταση –ούτε θα είχε ανοίξει τον δρόμο για την εκλογική μεταστροφή προς τη Δεξιά– χωρίς τη σταδιακή διάχυση ενός φαντασιακού γύρω από την επιχειρηματικότητα, που επαναπροσδιόρισε ριζικά τους ορίζοντες των πολιτών της Βολιβίας. Οι αναπαραστάσεις αυτές προϋπήρχαν της σημερινής κρίσης, αλλά πλέον διαμορφώνουν τους τρόπους με τους οποίους ένα ολοένα μεγαλύτερο τμήμα του πληθυσμού βλέπει τις θεμιτές απαντήσεις στα οικονομικά και πολιτικά αδιέξοδα της χώρας.

«Έχουμε μείνει κολλημένοι στο 2005», δηλώνει με λύπη ο πρώην αντιπρόεδρος Άλβαρο Γαρσία Λινέρα, που είχε κυβερνήσει τη χώρα στο πλευρό του Έβο Μοράλες. Συνομιλούμε μαζί του την επομένη του πρώτου γύρου των προεδρικών εκλογών, όπου για πρώτη φορά μετά από είκοσι χρόνια δύο υποψήφιοι της Δεξιάς κατέλαβαν τις δύο πρώτες θέσεις. «Δεν αντιληφθήκαμε», μας ομολογεί, «ότι οι άνθρωποι τους οποίους βγάλαμε από την ακραία φτώχεια είχαν νέες προσδοκίες και δεν ήθελαν πια να τους μιλάμε σαν να είναι φτωχοί, αλλά σαν να είναι άνθρωποι ικανοί να συμμετάσχουν στην οικονομική ζωή και να έχουν παραγωγικές δραστηριότητες».

Για αρκετούς σχολιαστές, η ανάδυση μιας νέας μεσαίας τάξης, ευνοημένης από τις αναδιανεμητικές πολιτικές του Μοράλες, πιθανότατα εξηγεί το γεγονός ότι μεγάλο μέρος της εκλογικής βάσης του MAS στράφηκε προς δεξιούς υποψήφιους. Όμως, «δεν έχει ο λαός το δικαίωμα να καταναλώσει; Να έχει τηλεόραση, αυτοκίνητο, smartphone; Θέλουμε έναν λαό ασκητών;», αναρωτιέται ο Γαρσία Λινέρα. «Αυτό θα ήταν μια νέα μορφή πατερναλισμού...» Όταν, τόσο στην καθημερινή πρακτική όσο και στο συλλογικό φαντασιακό, η ευημερία είναι σε μεγάλο βαθμό συνδεδεμένη με την αγοραστική δύναμη, πώς να κατηγορήσει κάποιος όσους και όσες μόλις βγήκαν από τη φτώχεια να κάνουν αυτήν ακριβώς τη σύνδεση;

Κάτι τέτοιο γίνεται ακόμη ευκολότερα κατανοητό εάν ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι η ανάδυση μιας ευρείας μεσαίας τάξης δεν είναι ο μοναδικός ριζικός μετασχηματισμός που γνώρισε η Βολιβία τα τελευταία είκοσι χρόνια. Ποτέ στο παρελθόν το κράτος δεν κατείχε τόσο κεντρική θέση στην οικονομία –εθνικοποίηση πλουτοπαραγωγικών πόρων, ανασυγκρότηση του δημόσιου τομέα, μάχη κατά της φτώχειας– όσο επί των κυβερνήσεων Μοράλες αλλά, κατά παράδοξο τρόπο, οι παρεμβάσεις αυτές ευνόησαν την επέκταση της αγοράς. Μαζί της, νέες αξίες διαχέονται: ατομική προσπάθεια, προσωπικός πλουτισμός. Και έρχονται να συγκρουστούν μετωπικά με την αντίληψη για τον Βολιβιανό πολίτη όπως την πρεσβεύει το πολυεθνοτικό κράτος, η οποία συγκροτείται γύρω από άξονες όπως η χειραφέτηση, τα δικαιώματα των αυτόχθονων λαών και η συλλογική πρόοδος.

Η νέα πολιτιστική ηγεμονία της αγοράς ανθίζει πάνω στο γόνιμο έδαφος της παραοικονομίας, η οποία αφορούσε ήδη το 70% των εργαζομένων στα τέλη της δεκαετίας του 2000 και σήμερα φθάνει σε ποσοστό 84% (2). Το ειδικό βάρος της στην οικονομία αποτυπώνεται ιδιαίτερα στον δυναμισμό των cholos, των αυτόχθονων πληθυσμών που έχουν εγκατασταθεί στις πόλεις και έχουν στραφεί στο εμπόριο. Η πλατιά επιτυχία τους –που κινείται στα όρια της φορολογικής νομιμότητας– έγινε ανεκτή από το MAS, καθώς στα στρώματα αυτά έβλεπε μια εκλογική κινητήρια δύναμη και έναν μοχλό εσωτερικής κατανάλωσης. Εξάλλου, η πανδημία της Covid-19, υποχρεώνοντας πολλούς Βολιβιανούς να τα βγάλουν πέρα μόνοι τους χωρίς άλλη υποστήριξη, ενίσχυσε την ιδέα ότι το κράτος δεν έφερνε λύσεις και ότι καλύτερα ήταν να παρακάμπτεται.

Τέλος, η ανάπτυξη του Διαδικτύου, που διευκολύνθηκε από την εθνικοποίηση το 2008 της ENTEL, της μεγαλύτερης εταιρείας τηλεπικοινωνιών της χώρας, συνέβαλε στη διάδοση μιας κουλτούρας ατομικής επιτυχίας σε κοινωνικά στρώματα όπου μέχρι τότε ήταν άγνωστη. Οι νέοι, που είναι πολλοί (η ηλικιακή ομάδα 18-35 αντιστοιχεί σε πάνω από το 43% των εγγεγραμμένων στους εκλογικούς καταλόγους το 2024 (3)), δεν έχουν γνωρίσει τις διακρίσεις και την εξαθλίωση της προ Μοράλες εποχής. Στους κόλπους τους κυριαρχεί πλέον η πεποίθηση ότι η ατομική επιχειρηματική πρωτοβουλία αποτελεί τη φυσική οδό κοινωνικής ανέλιξης.

Το φαινόμενο αυτό οφείλεται και σε μια βαθύτερη μετατόπιση. Πολλαπλασιάζοντας τα σχολικά και πανεπιστημιακά ιδρύματα, το MAS πρόσφερε σε ένα μεγάλο μέρος της νεολαίας μια πρόσβαση χωρίς προηγούμενο στη δευτεροβάθμια και την τριτοβάθμια εκπαίδευση: οι απόφοιτοι του δημόσιου εκπαιδευτικού συστήματος υπερδιπλασιάστηκαν μεταξύ 2008 και 2022 (4). Αλλά ο αριθμός των ειδικευμένων θέσεων απασχόλησης δεν ακολούθησε την τάση και παραμένει πολύ χαμηλός. Έτσι, από την πανδημία και μετά, σχεδόν τέσσερις στους δέκα πτυχιούχους εγκατέλειψαν το πεδίο ειδίκευσής τους για να στραφούν σε άλλες δραστηριότητες, συχνά στη μαύρη οικονομία (5). Σε μια χώρα όπου οι θέσεις μηχανικών ή ειδικευμένων τεχνικών παραμένουν λίγες και όπου οι μεγάλες αλυσίδες στο εμπόριο, στο μάρκετινγκ ή στην επικοινωνία προσφέρουν πενιχρές μισθολογικές προοπτικές, οι επαγγελματικοί ορίζοντες μετατοπίζονται προς τη μικρή επιχείρηση. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, με πρώτο το TikTok, είναι γεμάτα με μαθήματα που υπογραμμίζουν πόσο εύκολο είναι να ανοίξει κάποιος ένα μικρό εστιατόριο πρόχειρου φαγητού με τηγανητό κοτόπουλο ή μια επιχείρηση εισαγωγών-εξαγωγών κινεζικών προϊόντων προσανατολισμένων στην τοπική ζήτηση.

Ανασύνθεση του πολιτικού τοπίου

Βέβαια, το κυνήγι του κέρδους και η αποφυγή της φορολόγησης δεν είναι κάτι καινούργιο στη Βολιβία. Όμως, σύμφωνα με τον κοινωνιολόγο Κλοντ Λε Γκουίλ, «η ένταση του φαινομένου, ακόμη και στις αγροτικές περιοχές, είναι πρωτοφανής». Έτσι, στην περιοχή των ορυχείων του Ποτοσί, ο Λε Γκουίλ διαπιστώνει την εξάπλωση έντονα ατομικιστικών λογικών όσον αφορά τη διανομή των κερδών από τις εξορύξεις, στους κόλπους ενός κλάδου που για πολύ καιρό ήταν δομημένος γύρω από μορφές συλλογικής και συνδικαλιστικής οργάνωσης. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, η γοητεία που άσκησε ο Ροδρίγο Πας, υποψήφιος του Χριστιανοδημοκρατικού Κόμματος (PDC) και υποστηρικτής ενός «καπιταλισμού για όλους», ο οποίος επικράτησε στον πρώτο γύρο των προεδρικών εκλογών με ποσοστό 32,6%, δεν προκαλεί καμία έκπληξη: στο πρόσωπό του αποκρυσταλλώνεται πλέον μια λαϊκή ταύτιση που κάποτε ενσαρκωνόταν από τον Μοράλες. Ο ιθαγενής πρώην cocalero (καλλιεργητής κόκας) που έγινε πρόεδρος, αποκλεισμένος από τις εκλογές με απόφαση του Συνταγματικού Δικαστηρίου, κάλεσε τους πολίτες να ψηφίσουν λευκό και δεν υποστήριξε καμία από τις δύο υποψηφιότητες από τον χώρο της Αριστεράς. Ο κατακερματισμός της εκμηδένισε τις πιθανότητες κάποιου αριστερού υποψηφίου να βρεθεί στον δεύτερο γύρο.

Ο Πας ισχυρίζεται ότι θα εγκαταλείψει τόσο τον κρατισμό του MAS (πρέπει «η οικονομία να ανήκει στον λαό και όχι στο κράτος», δηλώνει) όσο και τον ελιτίστικο νεοφιλελευθερισμό της παραδοσιακής Δεξιάς. Όπως μας το ερμηνεύει ο κοινωνιολόγος Πάμπλο Μαμάνι, η ρητορική αυτή ανταποκρίνεται στις προσδοκίες των επιχειρηματιών της λαϊκής οικονομίας. Κατά τα άλλα, ο Πας αυτοπροβάλλεται ως ένα είδος αουτσάιντερ, παρά την εικοσαετή πολιτική σταδιοδρομία του. Επιδιώκει να τοποθετήσει μια πολιτική διαχωριστική γραμμή μεταξύ της ελίτ και του λαού: «Υπάρχει μια Βολιβία που δεν λαμβάνεται υπόψη». Η εκλογική διείσδυσή του, ιδιαίτερα ισχυρή στα παλαιά προπύργια του MAS (ιδιαίτερα στις πόλεις του Αλτιπλάνο), εξηγείται επίσης και από τη λαϊκιστική ρητορική του αντιπροέδρου του Εντμάν Λάρα, πρώην αξιωματικού της αστυνομίας που εξελίχθηκε σε αναγνωρίσιμη πολιτική φυσιογνωμία όταν κατήγγειλε στο Διαδίκτυο τη διαφθορά της αστυνομίας και τα εμπόδια –φόρους, δασμούς κ.τ.λ.– που συναντά ως επιχειρηματίας.

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης προσέδωσαν στο ντουέτο μια αύρα εγγύτητας και αυθεντικότητας. Λειτούργησαν ως πολλαπλασιαστές της ρητορικής τους εναντίον του κατεστημένου, η οποία κατόρθωσε να προσελκύσει τους πρώην ψηφοφόρους του MAS χωρίς να τους κάνει να γλιστρήσουν προς την πιο σκληρή παραδοσιακή Δεξιά: μια πολιτική δύναμη με πάντα ισχυρή επιρροή στο ανατολικό τμήμα της χώρας και εκπρόσωπο τον Χόρχε «Τούτο» Κιρόγα της Ελεύθερης Συμμαχίας (δεύτερος στον πρώτο γύρο με ποσοστό 26,7%). Ο Κιρόγα, αντιπρόεδρος στην κυβέρνηση του πρώην δικτάτορα Ούγο Μπάνσερ (1971-1978) όταν αυτός επανήλθε στην εξουσία με νόμιμο τρόπο το 1997 και, στη συνέχεια, μεταβατικός πρόεδρος από το 2001 έως το 2002, έπαιξε αποφασιστικό ρόλο στο πραξικόπημα του 2019. Ο Κιρόγα ενσαρκώνει την επιστροφή των παλαιών νεοφιλελεύθερων συνταγών της δεκαετίας του 1990.

Η ανασύνθεση του πολιτικού τοπίου που βρίσκεται σε εξέλιξη στη Βολιβία εγγράφεται στο πλαίσιο μιας γενικότερης τάσης σε επίπεδο Λατινικής Αμερικής. Η άμπωτη του προοδευτικού κύκλου, που ξεκίνησε την προηγούμενη δεκαετία, ανοίγει σήμερα τον δρόμο στην ενίσχυση λαϊκιστικών δεξιών ρευμάτων, τα οποία, ενώ μιλούν στο όνομα των λαϊκών στρωμάτων, επανεισάγουν με νέες μορφές τα δόγματα του οικονομικού φιλελευθερισμού και τη λογική ευθυγράμμισης με την Ουάσιγκτον. Και οι δύο υποψήφιοι για τον δεύτερο γύρο των προεδρικών εκλογών μετέβησαν κάποια στιγμή στην Ουάσιγκτον κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας τους προκειμένου να διαπραγματευτούν δάνεια και να αποσπάσουν την υποστήριξη της κυβέρνησης του Ντόναλντ Τραμπ. Στον δεύτερο γύρο, ο Πας επικράτησε με ποσοστό 54,7%. Χωρίς να αποτελεί έκπληξη, το αμερικανικό υπουργείο Εξωτερικών χαιρέτισε αμέσως τη νίκη του, συνώνυμη της επιστροφής των αμερικανικών συμφερόντων στην περιοχή: «Προσβλέπουμε στη συνεργασία με τον νέο πρόεδρο Ροδρίγο Πας για να αποκαταστήσουμε την οικονομική σταθερότητα, να τονώσουμε την ανάπτυξη του ιδιωτικού τομέα και να ενισχύσουμε την ασφάλεια» (Χ, 20 Οκτωβρίου 2025). Χωρίς αμφιβολία, ο νέος πρόεδρος θα ανταποκριθεί στη χείρα φιλίας που του τείνουν...

(1) Βλ. Renaud Lambert, «En Bolivie, un coup d'État trop facile», Le Monde diplomatique, Δεκέμβριος 2019.

(2) Ilostat data explorer, Διεθνής Οργανισμός Εργασίας (ILO), 15 Οκτωβρίου 2025.

(3) Personas entre 18 y 35 años representan el 43,46 % del padrón para las elecciones judiciales, Agencia Boliviana de Información (ABI), 5 Νοεμβρίου 2024.

(4) Σύμφωνα με τα δεδομένα του Instituto Nacional de Estadística (INE, Εθνικό Ινστιτούτο Στατιστικής της Βολιβίας), www.ine.gob.bo.

(5) Luis Fernando Romero Torrejón, Bolivia, baja desocupación, pero alta informalidad, Agencia de Noticias Fides (ANF), 18 Ιουλίου 2024.